"Thử thách ma" là những thử thách được cảnh báo rầm rộ là đang dụ dỗ trẻ em làm hại bản thân, nhưng khi các tổ chức bảo vệ trẻ em, cơ quan chức năng và nhà báo kiểm tra lại thì gần như không tìm thấy bằng chứng về quy mô hay cách thức như lời đồn. Hai ví dụ nổi tiếng nhất là "Cá voi xanh" (2016–2017) và "Momo" (2018–2019); cả hai đều từng khiến phụ huynh ở Việt Nam chuyền tay nhau tin cảnh báo.
Nói một thử thách là tin đồn không có nghĩa là mọi rủi ro trên mạng đều không có thật. Việc người lạ thao túng, đe doạ trẻ qua mạng là có thật và cần cảnh giác. Bài này giải thích hai câu chuyện trên đã diễn ra thế nào, vì sao tin đồn thử thách lan nhanh hơn chính thử thách, cảnh báo sai gây hại ra sao, và cách kiểm tra một lời cảnh báo trước khi chuyển tiếp.
Cá voi xanh: từ một bài báo đến hoảng loạn toàn cầu
Tháng 5 năm 2016, một tờ báo Nga đăng bài điều tra cho rằng nhiều ca thiếu niên tự tử có liên quan đến các nhóm kín trên mạng xã hội, nơi người quản trị giao cho thành viên một chuỗi "nhiệm vụ" kéo dài nhiều ngày. Bài báo gây tiếng vang lớn, và tên gọi "Cá voi xanh" nhanh chóng lan ra ngoài nước Nga. Trong năm 2017, các lời cảnh báo xuất hiện ở hàng chục nước, kể cả Việt Nam, nơi tin nhắn và bài đăng kêu gọi phụ huynh kiểm tra điện thoại của con được chia sẻ rất rộng.
Các cuộc kiểm tra sau đó của nhiều nhà báo, nhà nghiên cứu và tổ chức an toàn trẻ em cho thấy mối liên hệ được nêu trong bài báo ban đầu thiếu bằng chứng vững chắc: không xác lập được rằng các ca tử vong được nhắc đến là do một "trò chơi" có tổ chức gây ra. Ở Nga có người bị truy tố vì lập các nhóm mạng có nội dung kích động tự hại, nhưng quy mô và cơ chế không giống bức tranh lan truyền trên mạng. Nhiều câu chuyện "nạn nhân Cá voi xanh" ở các nước khác cũng không được cơ quan chức năng xác nhận.
Điều đáng chú ý là chính làn sóng cảnh báo làm nhiều trẻ lần đầu nghe đến cái tên này và đi tìm hiểu. Ở một số nơi, những kẻ có ý xấu tận dụng sự nổi tiếng của tên gọi để tạo tài khoản mạo danh, nhắn tin doạ dẫm trẻ. Nghĩa là tin đồn, dù khởi đầu thiếu căn cứ, có thể tạo ra rủi ro thật sau đó.
Momo: một bức tượng nghệ thuật trở thành nỗi sợ
Hình ảnh "Momo", gương mặt phụ nữ mắt lồi, tóc đen dài, thân chim, thực chất là ảnh chụp một tác phẩm điêu khắc do một công ty làm hiệu ứng đặc biệt ở Nhật Bản tạo ra, từng trưng bày tại một triển lãm ở Tokyo năm 2016. Năm 2018, hình ảnh này bắt đầu gắn với lời đồn về một tài khoản nhắn tin dụ trẻ làm những việc nguy hiểm. Đầu năm 2019, lời cảnh báo bùng lên ở Anh rồi lan sang nhiều nước, kèm thông tin rằng hình ảnh Momo được chèn vào giữa các video hoạt hình dành cho trẻ.
Các tổ chức như Trung tâm Internet An toàn hơn của Vương quốc Anh (UK Safer Internet Centre) và tổ chức hỗ trợ tinh thần Samaritans lên tiếng rằng họ không thấy bằng chứng về thử thách như mô tả, và khuyên không chia sẻ hình ảnh Momo vì việc đó chỉ làm trẻ sợ hãi. YouTube cho biết không tìm thấy video nào trên nền tảng cổ vũ thử thách này. Báo chí Anh sau đó phân tích cách một tin đồn được khuếch đại qua các nhóm phụ huynh, trang tin địa phương và cả một số cơ quan có thẩm quyền chia sẻ cảnh báo chưa kiểm chứng.
Bài học từ Momo là hình ảnh đáng sợ lan nhanh hơn thông tin chính xác. Nhiều trẻ thấy Momo lần đầu không phải trong video độc hại nào, mà trong chính các bài cảnh báo người lớn chia sẻ, hoặc qua lời kể của bạn bè ở trường.
Vì sao tin đồn thử thách lan nhanh hơn chính thử thách
Bản năng bảo vệ con của phụ huynh. Một lời cảnh báo về nguy hiểm cho trẻ chạm đúng nỗi lo lớn nhất của cha mẹ. Chia sẻ lại cho người khác là cách làm thấy mình đang hành động. Chi phí chia sẻ gần như bằng không, còn chi phí "nếu không chia sẻ mà nó có thật" trong đầu người đọc thì rất lớn.
Câu chuyện có cấu trúc dễ lan. Có kẻ xấu bí ẩn, nạn nhân ngây thơ, chi tiết rùng rợn và một lời kêu gọi hành động. Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian gọi đây là truyền thuyết đô thị, và nhận thấy những câu chuyện dạng này đã tồn tại từ trước khi có internet, chỉ đổi hình thức.
Thiếu chi tiết kiểm chứng được. Lời cảnh báo hiếm khi có tên nạn nhân xác thực, nơi xảy ra cụ thể, nguồn chính thức. Sự mơ hồ khiến tin đồn khó bị bác bỏ, và có thể gắn vào bất kỳ vụ việc đau lòng nào ở địa phương.
Truyền thông khuếch đại. Khi một vài trang tin lớn đưa tin, các trang khác đưa lại, rồi cơ quan, trường học chuyển tiếp để "phòng còn hơn chữa". Mỗi lần chuyển tiếp làm lời đồn có vẻ chính thức hơn, dù không ai bổ sung bằng chứng mới. Hiện tượng xã hội học này được gọi là hoảng loạn đạo đức (moral panic).
Cảnh báo sai cũng có hại
Cảnh báo về một thử thách tự hại tưởng là vô hại nhất, vì "lỡ có thật thì sao". Nhưng các chuyên gia phòng ngừa tự tử nhấn mạnh rằng cách nói về tự hại có ảnh hưởng thật. Tổ chức Y tế Thế giới có bộ hướng dẫn cho người làm truyền thông, khuyên không giật tít, không mô tả phương thức, không trình bày tự tử như lời giải cho khó khăn, mà nên kèm thông tin về nơi tìm hỗ trợ. Một làn sóng cảnh báo chi tiết, kèm hình ảnh đáng sợ, đi ngược những khuyến nghị đó.
Cảnh báo sai còn làm trẻ tò mò đi tìm, làm trẻ nhỏ sợ hãi mất ngủ, và tạo khuôn mẫu cho kẻ xấu bắt chước. Nó cũng làm loãng sự chú ý khỏi những rủi ro có thật và thường gặp hơn nhiều: bắt nạt trên mạng, người lạ làm quen để lợi dụng, lừa đảo, các thử thách gây chấn thương có tư liệu rõ ràng. Phụ huynh mất thời gian lục điện thoại tìm Momo có thể bỏ qua dấu hiệu con đang bị bạn bè cô lập.
Nói như vậy không có nghĩa là im lặng trước rủi ro. Cách tiếp cận được các tổ chức an toàn trẻ em khuyên là tập trung vào nguyên tắc chung, như không làm theo lời người lạ trên mạng, kể với người lớn khi có ai doạ dẫm, chứ không lan truyền tên gọi và hình ảnh của một thử thách cụ thể chưa được xác minh.
Kiểm tra một lời cảnh báo thử thách trước khi chuyển tiếp
Khi nhận được tin nhắn hay bài đăng kiểu "khẩn cấp, cảnh báo phụ huynh về thử thách X", trước khi chia sẻ, dành vài phút cho các bước sau. Cách kiểm chứng ảnh và clip lan truyền nói chung có ở danh mục kiểm chứng; ở đây chỉ là phần riêng cho cảnh báo thử thách:
- Nguồn đầu tiên là ai? Một cơ quan công an, ngành giáo dục, tổ chức bảo vệ trẻ em hay nền tảng có thông báo chính thức không, hay chỉ là "nghe nói", "bạn của bạn kể"?
- Có chi tiết kiểm chứng được không? Tên địa phương, thời điểm, cơ quan đang xác minh. Lời cảnh báo không có các chi tiết này thường là bản sao chép.
- Tìm chính tên thử thách kèm các từ như "tin đồn", "không có thật", "xác minh". Nhiều tin đồn đã được các trang kiểm chứng tin tức trong và ngoài nước phân tích.
- Xem nội dung có bị tái chế không. Cùng một đoạn văn, cùng một ảnh xuất hiện ở nhiều năm, nhiều nước khác nhau là dấu hiệu của tin đồn lặp lại.
- Tự hỏi chia sẻ có giúp được ai không. Nếu bài đăng chủ yếu là hình ảnh đáng sợ và mô tả chi tiết, chia sẻ có thể gây hại hơn giúp ích, kể cả khi nó có phần đúng.
- Nếu muốn cảnh báo, nói nguyên tắc thay vì tên gọi. "Dặn con không làm theo yêu cầu của người lạ trên mạng và kể với bố mẹ khi có ai doạ" hữu ích hơn chuyển tiếp hình ảnh Momo.
Nói với trẻ khi trẻ hoảng sợ vì tin đồn
Nhiều trẻ nghe về Momo hay Cá voi xanh từ bạn bè trước khi bố mẹ biết, và có trẻ sợ đến mức không dám xem video, không dám ngủ một mình. Khi trẻ kể, việc đầu tiên là lắng nghe xem trẻ đã nghe gì, thấy gì, chứ không vội mở hình ảnh ra xem cùng. Sau đó giải thích bình tĩnh rằng đây là một câu chuyện đã được nhiều người lớn kiểm tra và không thấy là thật, và không ai qua màn hình có thể bắt con làm điều gì.
Đồng thời, dùng dịp này để nhắc những nguyên tắc có ích lâu dài: nếu có ai trên mạng, kể cả người tự xưng là bạn, yêu cầu con làm việc nguy hiểm, giữ bí mật, gửi ảnh riêng tư hay đe doạ con, con hãy dừng trả lời và kể ngay với bố mẹ hoặc thầy cô, con sẽ không bị mắng. Rủi ro người lạ thao túng trẻ qua mạng là có thật, và trẻ cần biết đường để báo.
Nếu bạn là người đọc trẻ tuổi và đang có cảm giác nặng nề, nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, điều đó không phải do một thử thách nào cả, và bạn xứng đáng được giúp. Hãy nói với một người bạn tin tưởng, bố mẹ, anh chị, thầy cô hay một người lớn quen biết. Nếu tình huống khẩn cấp, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất. Bạn không cần có lời giải thích hoàn hảo mới được lắng nghe.
Câu hỏi thường gặp
Thử thách Cá voi xanh có thật không?
Bài báo năm 2016 về các nhóm kín trên mạng ở Nga là có thật, và có người bị truy tố vì lập nhóm kích động tự hại. Nhưng các kiểm tra sau đó không xác lập được rằng có một trò chơi có tổ chức gây ra hàng loạt ca tử vong như lời đồn, và nhiều ca được gán cho nó ở các nước khác không được xác nhận.
Momo có thật sự được chèn vào video hoạt hình cho trẻ không?
Năm 2019, các tổ chức an toàn trẻ em ở Anh cho biết không thấy bằng chứng, và YouTube nói không tìm thấy video nào cổ vũ thử thách này trên nền tảng. Hình ảnh Momo thực chất là một tác phẩm điêu khắc trưng bày ở Nhật. Tuy vậy việc kiểm soát nội dung trẻ xem vẫn luôn cần thiết.
Nếu thử thách là tin đồn thì có cần nói với con về nó không?
Không cần chủ động nhắc tên hay cho con xem hình ảnh. Nếu con đã nghe và hỏi, hãy trả lời bình tĩnh rằng đó là tin đồn đã được kiểm tra. Quan trọng hơn là dặn con những nguyên tắc chung: không làm theo yêu cầu của người lạ trên mạng và kể với bố mẹ khi có ai doạ dẫm.
Chia sẻ cảnh báo để phòng còn hơn chữa thì có gì sai?
Cảnh báo chưa kiểm chứng có thể khiến trẻ tò mò tìm kiếm, làm trẻ nhỏ sợ hãi và tạo khuôn mẫu cho kẻ xấu bắt chước. Khi liên quan đến tự hại, các chuyên gia khuyên tránh mô tả chi tiết và hình ảnh giật gân. Chia sẻ nguyên tắc an toàn chung hữu ích hơn chia sẻ tên gọi và hình ảnh.
Làm sao phân biệt thử thách ma với thử thách nguy hiểm có thật?
Thử thách nguy hiểm có thật thường có video công khai, báo cáo của bác sĩ, bệnh viện hoặc cảnh báo chính thức của cơ quan y tế, nền tảng chặn hashtag. Thử thách ma thường chỉ có lời kể truyền tay, hình ảnh đáng sợ, thiếu nạn nhân và địa điểm xác thực, và cùng một nội dung lặp lại ở nhiều nước.
Nếu con nhận được tin nhắn doạ dẫm từ người lạ thì nên làm gì?
Bảo con dừng trả lời, không làm theo yêu cầu. Chụp lại tin nhắn, tài khoản gửi làm bằng chứng, rồi chặn và báo cáo tài khoản trên nền tảng. Nếu nội dung đe doạ an toàn, đòi ảnh riêng tư hay tiền, hãy trình báo cơ quan công an. Trấn an con rằng kể với bố mẹ là việc đúng.