Phần lớn thử thách trên mạng xã hội là vô hại: nhảy theo một đoạn nhạc, đổi trang phục trong một giây, nấu một món theo công thức, thử nói nhanh một câu khó. Một nhóm nhỏ thì khác hẳn: chúng đòi người làm nhịn thở, nuốt thứ không dành để ăn, leo lên chỗ cao, lao trước đầu xe hay đùa với lửa. Những thử thách đó gây chấn thương thật, có trường hợp tử vong, và thường được quay lại đúng lần may mắn nhất nên người xem không thấy rủi ro.
Câu hỏi "có an toàn không" vì vậy không trả lời chung cho cả trào lưu được, mà phải trả lời cho từng thử thách cụ thể, với từng người làm. Bài này chia thử thách thành bốn nhóm theo mức rủi ro, giải thích vì sao người ta vẫn làm theo dù biết nguy hiểm, đưa ra năm câu hỏi tự kiểm trước khi bấm quay, và cách từ chối khi bị rủ mà không thấy mình kém cỏi.
Thử thách trên mạng là gì và vì sao lan nhanh
Thử thách (challenge) là một dạng nội dung có khuôn mẫu lặp lại được: một hành động cụ thể, thường đi kèm một đoạn âm thanh hoặc một hashtag, kèm lời mời người khác làm theo. Khác với một video giải trí thông thường, thử thách có sẵn "luật chơi" nên ai cũng tham gia được mà không cần ý tưởng riêng. Người xem không chỉ xem, họ được mời bước vào. Chính tính chất mời gọi đó làm thử thách lan nhanh hơn nhiều so với những nội dung chỉ để xem.
Nền tảng video ngắn khuếch đại thêm. Khi nhiều người cùng dùng một âm thanh hay một hashtag, hệ thống đề xuất dễ gom chúng lại và đẩy tới những người đã xem các video tương tự. Người làm thử thách có lợi thế là video của họ "khớp" với thứ đang được xem nhiều, nên cơ hội được đề xuất cao hơn. Cơ chế này trung lập: nó đẩy một điệu nhảy dễ thương và một thử thách gây bỏng theo cùng một cách, vì cả hai đều được tương tác nhiều.
Điểm cần nhớ là thử thách lan theo mức gây chú ý, không theo mức an toàn. Những thứ nguy hiểm thường gây tò mò, gây sốc, khiến người xem dừng lại và bình luận nhiều hơn. Vì thế một thử thách xuất hiện trên bảng tin của bạn không phải là dấu hiệu nó đã được ai kiểm tra, càng không có nghĩa là nhiều người đã làm mà không sao. Việc giải mã vòng đời của một trào lưu nói chung có ở danh mục giải mã trend; ở đây chỉ bàn chuyện an toàn.
Bốn nhóm thử thách theo mức rủi ro
Cách chia dưới đây không phải danh sách cấm, mà là khung để bạn tự xếp một thử thách mới vào đúng ô trước khi quyết định. Cùng một thử thách có thể nhảy nhóm tuỳ người làm: một động tác nhào lộn vô hại với vận động viên lại nguy hiểm với người chưa tập bao giờ.
| Nhóm | Dạng thường gặp | Rủi ro chính | Cách nghĩ trước khi làm |
|---|---|---|---|
| 1. Vô hại | Nhảy theo nhạc, biến hình trang phục, lồng tiếng, đố vui, nấu món đơn giản | Gần như không, ngoài chuyện lộ thông tin riêng tư trong khung hình | Làm thoải mái, chỉ để ý phía sau mình có gì lọt vào video |
| 2. Rủi ro nhẹ, kiểm soát được | Thử thách thể lực vừa sức, ăn đồ cay ở mức bình thường, chơi khăm nhẹ có báo trước | Trầy xước, đau bụng, mất lòng bạn bè | Biết giới hạn cơ thể, có người lớn hoặc người tỉnh táo bên cạnh, dừng khi khó chịu |
| 3. Gây chấn thương | Leo trèo, nhảy từ chỗ cao, ngáng chân người đang nhảy, giỡn với xe, đồ nóng, hoá chất trong nhà | Gãy xương, chấn thương đầu, cột sống, bỏng, tai nạn giao thông | Không làm. Ống kính chỉ ghi lần thành công, không ghi những lần ngã |
| 4. Đe doạ tính mạng | Nhịn thở, làm mình ngất, uống thuốc quá liều, nuốt chất tẩy rửa, chạy trước tàu xe | Tổn thương não, ngộ độc, tử vong, kể cả ở lần đầu tiên | Không có phiên bản an toàn. Báo cáo video, nói với người tin cậy nếu thấy bạn bè rủ nhau |
Ô thứ ba và thứ tư có chung một đặc điểm: hậu quả xảy ra nhanh, không đảo ngược được và không phụ thuộc vào kỹ năng của người làm. Một người khéo léo vẫn có thể bất tỉnh khi thiếu oxy, một người khoẻ vẫn bỏng khi chạm vào nước sôi. Đó là lý do câu "người ta làm được thì mình cũng làm được" không áp dụng cho hai nhóm này.
Vì sao người ta vẫn làm dù biết rủi ro
Có bạn bè nhìn, não đánh giá rủi ro khác đi. Năm 2005, Margo Gardner và Laurence Steinberg cho thanh thiếu niên, thanh niên và người lớn chơi một trò mô phỏng lái xe, khi một mình và khi có bạn đứng xem. Có bạn bè, nhóm tuổi teen chấp nhận rủi ro nhiều hơn hẳn, còn người lớn gần như không đổi. Nghiên cứu chụp não của Jason Chein và cộng sự năm 2011 cho thấy khi có bạn bè, vùng liên quan đến phần thưởng ở não thiếu niên hoạt động mạnh hơn. Khán giả trên mạng là một kiểu bạn bè đứng xem rất đông.
Lượt thích là phần thưởng thật với não. Nhóm của Lauren Sherman tại Đại học California, Los Angeles công bố năm 2016 rằng khi thanh thiếu niên thấy ảnh của mình được nhiều lượt thích, vùng xử lý phần thưởng trong não hoạt động mạnh hơn. Một thử thách gây sốc hứa hẹn nhiều tương tác hơn một điệu nhảy, nên phần thưởng dự kiến cũng lớn hơn.
Chỉ thấy những lần thành công. Video được đăng là video làm được. Những lần ngã, những người phải vào viện hiếm khi được đăng, hoặc bị nền tảng gỡ. Người xem vì thế ước lượng rủi ro dựa trên một mẫu đã được lọc, giống như chỉ nghe chuyện người trúng thưởng mà không nghe chuyện người mất tiền.
Cảm giác thuộc về nhóm. Làm cùng một thử thách với bạn bè hay với thần tượng tạo cảm giác mình là một phần của cộng đồng. Đứng ngoài có thể bị xem là nhát, là lạc hậu. Áp lực này mạnh nhất ở tuổi dậy thì, nhưng người lớn cũng không miễn nhiễm, nhất là khi thử thách gắn với công việc hay hình ảnh cá nhân.
Năm câu hỏi trước khi bấm quay
Một khảo sát lớn về thử thách trực tuyến do TikTok đặt hàng, công bố năm 2021, cho thấy chỉ một tỷ lệ rất nhỏ thanh thiếu niên từng tham gia thử thách mà chính các em xếp là thật sự nguy hiểm, và đề xuất một khung bốn bước: dừng lại, suy nghĩ, quyết định, hành động. Năm câu hỏi dưới đây cụ thể hoá bước "suy nghĩ":
- Nếu hỏng thì chuyện gì xảy ra? Đừng nghĩ về kịch bản đẹp nhất trong video, hãy nghĩ về lần tệ nhất. Nếu câu trả lời có các chữ bất tỉnh, gãy, bỏng, ngộ độc, đâm xe thì dừng ở đây.
- Hậu quả có sửa được không? Đau bụng vì ăn cay sẽ hết, mất mặt vì nhảy vụng sẽ quên. Tổn thương não do thiếu oxy hay sẹo bỏng sâu thì không.
- Người làm trong video có điều kiện gì mà mình không có? Diễn viên đóng thế, vận động viên, đạo cụ, đội ngũ hậu kỳ, hay đơn giản là cảnh được dựng. Nhiều video "liều mạng" là kỹ xảo.
- Ai đang được lợi khi mình làm? Người khởi xướng có thể muốn lượt xem, một nhãn hàng có thể đang quảng cáo trá hình, một trang câu tương tác có thể đang gom người theo dõi. Bạn chịu toàn bộ rủi ro, họ nhận phần lợi.
- Nếu người thân xem video này, mình có ngại không? Câu hỏi đơn giản này gói cả rủi ro sức khoẻ lẫn rủi ro lộ thông tin, xúc phạm người khác hay vi phạm quy định nơi công cộng.
Năm câu hỏi mất chưa tới một phút. Thử thách nào vượt qua được cả năm thường thuộc nhóm một hoặc nhóm hai trong bảng trên, và bạn có thể làm với tâm thế thoải mái.
Dấu hiệu một thử thách đã vượt ranh giới
Thử thách mới xuất hiện liên tục, không ai có danh sách đầy đủ. Thay vì nhớ tên, hãy nhận ra các dấu hiệu chung dưới đây; chỉ cần một dấu hiệu là đủ để xếp vào nhóm nguy hiểm:
- Đòi tác động lên hơi thở, cổ, tim hoặc ý thức: nhịn thở, làm choáng, làm ngất, xoay vòng tới mức mất thăng bằng.
- Đòi đưa vào cơ thể thứ không phải thức ăn hoặc thức ăn ở mức bất thường: chất tẩy rửa, bột khô khó nuốt, thuốc, lượng nước hay đồ uống lớn trong thời gian ngắn.
- Có độ cao, xe cộ, đường ray, nước sâu trong khung hình.
- Có lửa, nhiệt, hoá chất hoặc bình xịt tác động lên da.
- Một người làm điều gì đó lên người khác không biết trước: ngáng chân, giật ghế, rút chỗ đứng, doạ bất ngờ.
- Kèm lời thúc giục kiểu "ai dám thì làm", "làm một mình", "đừng kể với người lớn", hoặc yêu cầu giữ bí mật.
- Nền tảng đã chặn hashtag, hiện cảnh báo khi tìm kiếm, hoặc video bị gỡ hàng loạt.
Dấu hiệu cuối cùng đáng lưu ý: khi tìm một hashtag mà nền tảng hiện trang cảnh báo thay vì kết quả, đó thường là vì đội an toàn của nền tảng đã ghi nhận tác hại thật. Các bài tiếp theo trong danh mục này đi sâu từng nhóm: nhịn thở, ăn uống, thuốc, té ngã, xe cộ, lửa và nhiệt.
Làm phiên bản an toàn hoặc từ chối mà không mất mặt
Với thử thách nhóm hai, thường có cách giữ phần vui mà bỏ phần rủi ro: làm trên nền mềm thay vì nền gạch, có người giữ, giảm độ khó, chọn món cay ở mức mình quen. Người xem trên mạng ít khi quan tâm bạn làm khó tới đâu; họ quan tâm video có vui, có sáng tạo không. Một phiên bản hài hước, cố tình "thất bại" một cách duyên dáng thường được chia sẻ nhiều hơn một phiên bản liều.
Với nhóm ba và bốn, không có phiên bản an toàn, và từ chối là lựa chọn đúng. Từ chối dễ hơn khi có sẵn câu trả lời: "Cái này người ta vào viện rồi, mình không làm", "Mình làm cái khác vui hơn", hoặc chỉ đơn giản "Không". Không cần giảng giải dài; giải thích quá nhiều đôi khi lại mở ra cuộc tranh cãi. Nếu bạn bè tiếp tục ép, bản thân việc ép buộc đó là dấu hiệu nhóm đang đi sai hướng, và người đứng ngoài lúc này thường là người tỉnh táo nhất.
Một cách khác là đổi vai: thay vì làm, bạn trở thành người hỏi "cái này có thật không, có ai bị sao chưa". Câu hỏi đó thường đủ để cả nhóm chững lại. Phần lớn người trong nhóm cũng đang lưỡng lự, chỉ chờ có ai lên tiếng trước. Tâm lý học gọi đây là hiện tượng ai cũng tưởng người khác đồng tình (pluralistic ignorance): mỗi người nghĩ chỉ mình mình ngại, trong khi cả nhóm cùng ngại.
Khi thấy người khác làm thử thách nguy hiểm
Trên mạng, việc hữu ích nhất là không làm video lan thêm: không chia sẻ lại, không ghép video phản ứng, không bình luận cổ vũ. Bình luận chê bai cũng là tương tác, vẫn giúp video được đề xuất. Dùng chức năng báo cáo của nền tảng, chọn mục hành vi nguy hiểm, rồi lướt qua. Nếu muốn cảnh báo người quen, hãy nói về tác hại mà không đính kèm chính video đó.
Ngoài đời, nếu thấy một nhóm đang chuẩn bị làm thử thách thuộc nhóm bốn, như rủ nhau nhịn thở hay leo lên mái nhà, hãy can thiệp sớm và nói với một người lớn có trách nhiệm ở gần: thầy cô, bảo vệ, phụ huynh. Đây không phải chuyện "mách lẻo" mà là chặn một tai nạn trước khi xảy ra. Nếu đã có người bị thương, bất tỉnh, khó thở hay có dấu hiệu ngộ độc, gọi cấp cứu 115 ngay; cách sơ cứu ban đầu được trình bày ở bài riêng trong danh mục.
Với phụ huynh, chuyện con bị rủ làm thử thách cần cách trò chuyện riêng, không doạ, không cấm đoán tuyệt đối; phần đó có ở danh mục phụ huynh và trend. Điều chung cho mọi người đọc là nhận ra rằng một thử thách nguy hiểm sống nhờ sự chú ý. Rút sự chú ý ra khỏi nó, và đưa sự chú ý vào người đang gặp rủi ro, là hai việc ai cũng làm được.
Câu hỏi thường gặp
Thử thách đã có hàng triệu lượt xem thì có nghĩa là an toàn không?
Không. Lượt xem đo mức gây chú ý, không đo mức an toàn. Thử thách nguy hiểm thường gây tò mò nên càng được xem nhiều. Video được đăng cũng chỉ là những lần thành công; người bị thương hiếm khi đăng lại, và nhiều video tai nạn đã bị nền tảng gỡ nên bạn không thấy.
Làm sao biết một thử thách đã bị nền tảng xem là nguy hiểm?
Khi tìm hashtag mà nền tảng hiện trang cảnh báo, gợi ý nguồn hỗ trợ hoặc không trả về kết quả, đó là dấu hiệu đội an toàn đã ghi nhận tác hại. Video bị gỡ hàng loạt, tài khoản bị khoá vì đăng thử thách đó cũng là tín hiệu tương tự. Tuy vậy không có cảnh báo không có nghĩa là an toàn.
Người lớn có dễ bị cuốn vào thử thách nguy hiểm như tuổi teen không?
Các nghiên cứu về ảnh hưởng của bạn bè cho thấy tuổi teen nhạy cảm hơn, nhưng người lớn vẫn bị cuốn vào, nhất là khi thử thách gắn với công việc, hình ảnh cá nhân hoặc có rượu bia. Nhiều tai nạn khi quay clip ở chỗ cao hay trên đường xảy ra với người trưởng thành.
Thử thách có người nổi tiếng làm thì có đáng tin hơn không?
Người nổi tiếng thường có điều kiện bạn không có: ê kíp, đạo cụ, cảnh dựng, người đóng thế, bác sĩ hay huấn luyện viên đứng ngoài khung hình. Một số video còn là quảng cáo trá hình. Hãy đánh giá thử thách theo hậu quả nếu hỏng, không theo người đang làm nó.
Nếu đã lỡ đăng video làm thử thách nguy hiểm thì nên làm gì?
Nên gỡ video để người khác, nhất là trẻ nhỏ, không bắt chước theo. Nếu cơ thể có dấu hiệu bất thường sau khi làm, như đau đầu kéo dài, khó thở, nôn, đau ngực, hãy đi khám dù đã thấy đỡ. Một số tổn thương như ngộ độc hay chấn thương đầu có thể biểu hiện muộn.
Báo cáo video trên mạng có thật sự giúp gì không?
Có. Các nền tảng dùng báo cáo của người dùng làm một nguồn tín hiệu để xem xét gỡ video, hạn chế hashtag hoặc gắn cảnh báo. Một báo cáo riêng lẻ có thể không đủ, nhưng nhiều báo cáo cùng lúc giúp nội dung được xem xét nhanh hơn. Báo cáo xong thì nên lướt qua thay vì bình luận.