Các thử thách nhịn thở, tự làm mình choáng hay ngất (thường được gọi là "blackout challenge", "choking game", "trò chơi ngất") là nhóm thử thách nguy hiểm nhất trên mạng, vì chúng có thể gây tổn thương não vĩnh viễn hoặc tử vong ngay ở lần đầu tiên. Không có cách làm an toàn, không có kỹ năng nào giúp kiểm soát được, và người làm thường mất ý thức trước khi kịp nhận ra mình đang gặp nguy.
Bài này giải thích vì sao thiếu oxy nguy hiểm đến vậy, vì sao trò này thường xảy ra khi trẻ ở một mình, những dấu hiệu người thân có thể để ý, và cần làm gì khi phát hiện. Bài cố ý không mô tả cách thực hiện; mọi thông tin dưới đây phục vụ việc nhận ra và ngăn chặn.
Vì sao thiếu oxy lên não nguy hiểm đến vậy
Não chỉ chiếm khoảng hai phần trăm khối lượng cơ thể nhưng tiêu thụ một phần lớn oxy cơ thể dùng khi nghỉ, và gần như không có kho dự trữ. Khi dòng máu mang oxy lên não bị gián đoạn, ý thức có thể mất trong vài giây. Nếu tình trạng kéo dài thêm vài phút, tế bào thần kinh bắt đầu chết, và tổn thương này phần lớn không hồi phục. Đó là lý do trong sơ cứu, mỗi phút ngừng thở đều được tính.
Cảm giác "lâng lâng" mà một số video mô tả thực chất là dấu hiệu não đang bị thiếu oxy, không phải một trạng thái thú vị vô hại. Ranh giới giữa choáng và bất tỉnh, giữa bất tỉnh và ngừng tim, không có vạch kẻ rõ ràng và khác nhau ở từng người, thậm chí khác nhau ở cùng một người trong những ngày khác nhau. Vì vậy câu "lần trước làm được rồi" không nói gì về lần sau.
Thiếu oxy còn có thể gây co giật, rối loạn nhịp tim và ngã đập đầu khi mất ý thức. Những người sống sót sau các ca nặng có thể mang di chứng về trí nhớ, vận động hoặc khả năng học tập. Đây là những hậu quả được ghi nhận trong y văn cấp cứu và nhi khoa, không phải lời doạ.
Những gì đã được ghi nhận
Trò làm mình ngất có từ trước khi có mạng xã hội, được truyền miệng trong sân trường ở nhiều nước. Năm 2008, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) công bố một báo cáo rà soát tin tức, ghi nhận 82 ca tử vong ở trẻ từ 6 đến 19 tuổi trong giai đoạn 1995 đến 2007 có khả năng liên quan đến trò này. Phần lớn nạn nhân là nam, và trong đa số trường hợp có thông tin, trẻ ở một mình lúc xảy ra sự việc. Báo cáo cũng lưu ý nhiều phụ huynh chưa từng nghe nói về trò này trước khi con gặp nạn.
Video ngắn làm thay đổi cách trò này lan truyền: thay vì chỉ nghe kể ở trường, trẻ có thể thấy video, thấy lượt thích và bình luận, và tự làm một mình trong phòng để quay lại. Trong những năm gần đây, báo chí quốc tế đã đưa tin về các vụ kiện của gia đình nạn nhân nhắm vào nền tảng video, và các nền tảng lớn cho biết đã chặn tìm kiếm liên quan, gỡ video và hiện thông tin hỗ trợ khi người dùng tìm các từ khoá này.
Con số chính xác về số ca trên thế giới không ai nắm được, vì nhiều trường hợp bị ghi nhận nhầm là tự tử hoặc tai nạn, và ngược lại. Điều chắc chắn là các tổ chức nhi khoa và y tế công cộng ở nhiều nước đều xếp đây vào nhóm hành vi nguy hiểm cần cảnh báo cho phụ huynh và nhà trường.
Hiểu lầm phổ biến và thực tế
Nhiều trẻ, và cả người lớn, đánh giá thấp trò này vì một vài niềm tin sai lan truyền cùng video. Bảng dưới đây đặt từng niềm tin cạnh điều y học đã biết:
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| "Chỉ là chơi cho vui, không phải tự tử." | Ý định không quyết định hậu quả. Não thiếu oxy phản ứng giống nhau dù người làm muốn vui hay không, và nhiều ca tử vong được ghi nhận là tai nạn. |
| "Thấy khó chịu thì dừng là được." | Người làm thường mất ý thức trước khi kịp dừng. Khi đã bất tỉnh thì không còn tự cứu được nữa, nhất là khi ở một mình. |
| "Bạn mình làm nhiều lần rồi có sao đâu." | Mỗi lần là một lần rủi ro mới. Nhiều lần trót lọt trước đó không bảo vệ được lần tiếp theo, ngược lại còn làm người làm chủ quan hơn. |
| "Không để lại dấu vết gì, tỉnh dậy là bình thường." | Tổn thương do thiếu oxy có thể tích luỹ, biểu hiện bằng đau đầu, giảm tập trung, giảm trí nhớ; một số tổn thương chỉ phát hiện khi khám chuyên khoa. |
| "Video có hàng triệu lượt xem thì chắc an toàn." | Video được đăng là video còn sống để đăng. Những trường hợp tử vong không có video "phần sau", và các nền tảng thường gỡ nội dung liên quan khi phát hiện. |
Khi nói chuyện với trẻ, dùng các cặp hiểu lầm và thực tế như trên thường hiệu quả hơn liệt kê lời cấm. Trẻ được tôn trọng khả năng tự suy nghĩ, và có thông tin để phản bác khi bạn bè rủ rê.
Nín thở dưới nước: dạng ít người nghĩ là thử thách
Thi ai nín thở lâu nhất ở bể bơi, ở sông. Đây là dạng thử thách rất phổ biến, thường không bị coi là nguy hiểm vì "chỉ là nín thở". Thực tế các tổ chức an toàn dưới nước cảnh báo về hiện tượng ngất do thiếu oxy khi nín thở (shallow water blackout hay hypoxic blackout), có thể xảy ra ở cả người bơi giỏi, ở nước nông.
Cơ chế: tín hiệu "cần thở" đến muộn hơn lúc thiếu oxy. Cảm giác bức bối buộc ta ngoi lên thở chủ yếu do khí CO2 tích tụ, không phải do thiếu oxy. Những thói quen làm giảm CO2 trước khi lặn khiến tín hiệu báo động đến chậm, trong khi lượng oxy vẫn giảm dần. Người bơi có thể ngất dưới nước mà không vùng vẫy, không kêu cứu.
Người đứng xem thường không nhận ra. Người ngất dưới nước nằm im, trông giống như đang cố nín thở thêm. Khi bạn bè nhận ra có điều bất thường thì có thể đã qua những phút quý giá. Nhiều ca đuối nước của người biết bơi có liên quan đến kiểu thi nín thở này.
Quy tắc đơn giản. Không thi nín thở, không lặn một mình, không thở dồn trước khi lặn. Người tập lặn tự do nghiêm túc học với huấn luyện viên và luôn có bạn lặn theo dõi sát từng lần, đó là chuẩn mực của môn thể thao này chứ không phải sự rụt rè.
Dấu hiệu người thân có thể để ý
Vì trò này thường được làm một mình và giấu kín, người lớn ít khi chứng kiến trực tiếp. Các tổ chức nhi khoa liệt kê một số dấu hiệu có thể gợi ý; không dấu hiệu nào đủ để kết luận, nhưng nhiều dấu hiệu cùng lúc là lý do để hỏi chuyện nhẹ nhàng:
- Vết đỏ, vết hằn hoặc bầm ở cổ không giải thích được; trẻ đột nhiên mặc áo cổ cao, quàng khăn khi trời không lạnh.
- Mắt đỏ, có các chấm đỏ nhỏ trên mặt hoặc mí mắt.
- Hay than đau đầu, có lúc lơ mơ, mất phương hướng, nhất là sau khi ở một mình trong phòng.
- Dây, khăn, thắt lưng được buộc hoặc để ở chỗ bất thường như tay nắm cửa, khung giường.
- Khoá cửa phòng nhiều hơn trước, phản ứng gay gắt khi bị gõ cửa.
- Lịch sử tìm kiếm hoặc video xem gần đây có các từ khoá về nhịn thở, ngất, "cảm giác lâng lâng".
- Hỏi han về cảm giác khi thiếu oxy, hoặc kể chuyện bạn bè ở trường chơi trò làm ngất.
Khi thấy những dấu hiệu này, đừng tra hỏi kiểu buộc tội. Một câu mở như "mẹ đọc thấy có trò này nguy hiểm lắm, ở trường con có ai nói tới không" thường giúp trẻ dễ kể hơn. Mục tiêu của cuộc nói chuyện đầu tiên là để trẻ biết rằng trò này có thể gây chết người ngay lần đầu, và được phép kể với bố mẹ mà không bị phạt.
Phân biệt với ý định tự hại và khi nào cần hỗ trợ chuyên môn
Phần lớn trẻ tham gia trò này vì tò mò, vì bạn rủ hay vì muốn trải nghiệm cảm giác lạ, không phải vì muốn làm hại bản thân. Tuy nhiên, các dấu hiệu bên ngoài đôi khi giống với những dấu hiệu của ý định tự hại, và hai chuyện có thể chồng lên nhau. Người lớn không nên tự kết luận theo hướng nào, mà nên lắng nghe xem trẻ đang trải qua điều gì: áp lực học tập, bị bắt nạt, buồn bã kéo dài, thay đổi giấc ngủ và ăn uống.
Nếu trẻ có những lời nói hay hành vi cho thấy muốn biến mất, muốn chết, thấy mình là gánh nặng, hãy coi đó là chuyện nghiêm túc. Ở bên trẻ, không để trẻ ở một mình nếu lo ngại có nguy cơ ngay lập tức, và liên hệ sớm với bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc khoa tâm thần nhi của bệnh viện. Nhà trường thường có giáo viên phụ trách tư vấn tâm lý học đường có thể phối hợp.
Với chính người đọc là thanh thiếu niên: nếu bạn đang thấy quá tải và nghĩ đến chuyện làm hại mình, hãy nói với một người bạn tin tưởng, có thể là bố mẹ, anh chị, thầy cô hay một người bạn lớn tuổi. Bạn không cần có lời giải thích hoàn hảo để được giúp. Trong tình huống khẩn cấp, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
Khi phát hiện ai đó bất tỉnh
Tình huống này cần hành động nhanh. Các bước dưới đây theo nguyên tắc sơ cứu chung, không thay cho khoá huấn luyện sơ cứu bài bản:
- Gỡ bỏ ngay bất cứ thứ gì đang chèn ép vùng cổ nếu có, đặt người bị nạn nằm trên mặt phẳng.
- Gọi to, lay nhẹ vai để kiểm tra phản ứng. Gọi người xung quanh hỗ trợ.
- Gọi cấp cứu 115 ngay, hoặc nhờ người khác gọi trong khi bạn ở lại với nạn nhân. Nói rõ địa chỉ và tình trạng: bất tỉnh, có thở hay không.
- Nếu người bị nạn vẫn thở bình thường, đặt ở tư thế nằm nghiêng an toàn để đường thở thông thoáng và theo dõi liên tục cho tới khi xe cấp cứu đến.
- Nếu người bị nạn không thở hoặc chỉ thở ngáp cá, bắt đầu ép tim ngoài lồng ngực theo hướng dẫn của tổng đài viên 115 nếu bạn chưa được học.
- Kể cả khi người bị nạn tỉnh lại nhanh, vẫn đưa đi khám. Thiếu oxy có thể để lại tổn thương không thấy ngay.
Sau sự việc, đừng trách mắng ngay. Trẻ cần được chăm sóc y tế trước, rồi mới tới cuộc nói chuyện về chuyện đã xảy ra và vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ thử một lần cho biết cảm giác thì có sao không?
Có. Đây là nhóm thử thách có thể gây tử vong ngay lần đầu, vì không ai biết trước cơ thể mình sẽ phản ứng thế nào khi thiếu oxy. Báo cáo của CDC năm 2008 ghi nhận nhiều nạn nhân không có tiền sử bệnh và được gia đình mô tả là những đứa trẻ bình thường, năng động.
Làm có bạn bè đứng cạnh thì có an toàn hơn không?
Không đáng kể. Bạn bè thường không nhận ra lúc nào choáng chuyển thành bất tỉnh, càng không biết xử lý khi ngừng thở. Ngoài ra người mất ý thức có thể ngã đập đầu. Có người bên cạnh chỉ làm giảm một phần rủi ro chứ không biến hành vi này thành an toàn.
Nín thở dưới nước khác gì nín thở trên cạn?
Dưới nước nguy hiểm hơn vì nếu ngất, người bơi có thể hít nước và đuối nước trong thời gian rất ngắn, mà không có dấu hiệu vùng vẫy. Người xung quanh dễ tưởng nạn nhân đang cố nín thở thêm. Vì vậy các tổ chức cứu hộ khuyên không thi nín thở và không lặn một mình.
Có nên kể cho con nghe về trò này không, hay như vậy là gợi ý cho con?
Các chuyên gia nhi khoa thường khuyên nói về tác hại mà không mô tả cách làm, và hỏi xem con đã nghe nói chưa. Nhiều trẻ đã biết tới trò này qua bạn bè hoặc mạng. Một cuộc trò chuyện bình tĩnh, nhấn mạnh rằng trò này có thể gây chết người ngay lần đầu, hữu ích hơn im lặng.
Người đã tỉnh lại sau khi ngất có cần đi khám không?
Cần. Thiếu oxy có thể để lại tổn thương não hoặc rối loạn nhịp tim không biểu hiện ngay. Người bị ngất cũng có thể chấn thương đầu do ngã. Bác sĩ sẽ đánh giá ý thức, thần kinh và tim mạch, từ đó quyết định có cần theo dõi thêm hay không.
Nên làm gì khi thấy video thử thách nhịn thở trên mạng?
Không chia sẻ, không bình luận, dùng chức năng báo cáo của nền tảng và chọn mục hành vi nguy hiểm hoặc tự hại. Nếu thấy người quen, nhất là trẻ vị thành niên, đăng hoặc bình luận cổ vũ, hãy nói với phụ huynh hoặc thầy cô của em đó để can thiệp sớm.