Các thử thách dùng lửa, nước sôi, hỗn hợp muối với đá lạnh hay bình xịt áp sát da đều gây bỏng thật, có thể để lại sẹo vĩnh viễn và trong trường hợp nặng phải ghép da. Bỏng không chỉ do nóng: nhiệt độ quá lạnh và hoá chất cũng phá huỷ mô theo cách tương tự. Một số thử thách trong nhóm này còn có rủi ro ngoài bỏng, như hít khí từ bình xịt có thể gây rối loạn nhịp tim.
Bài này không mô tả cách thực hiện bất kỳ thử thách nào. Nội dung giải thích vì sao da tổn thương, những gì đã được cơ quan y tế và bác sĩ bỏng cảnh báo, cách sơ cứu đúng trong những phút đầu và các dấu hiệu bắt buộc phải đi viện.
Da bị bỏng như thế nào: nóng, lạnh và hoá chất
Da gồm lớp biểu bì mỏng bên ngoài và lớp trung bì chứa mạch máu, đầu dây thần kinh, nang lông bên dưới. Bỏng nông chỉ tổn thương biểu bì, gây đỏ rát và thường lành không sẹo. Bỏng sâu hơn làm phỏng nước, tổn thương một phần hoặc toàn bộ trung bì, có thể lành chậm, để sẹo co kéo hoặc cần phẫu thuật. Mức độ phụ thuộc vào nhiệt độ, thời gian tiếp xúc và độ dày của da.
Bỏng lạnh xảy ra khi mô bị làm lạnh đủ sâu để tinh thể đá hình thành trong và giữa các tế bào, đồng thời mạch máu co lại làm thiếu máu nuôi. Tổn thương nhìn ban đầu có thể chỉ trắng bệch hoặc tê, nên người bị thường không nhận ra ngay mức độ, và chỉ sau vài giờ mới phồng rộp, thâm tím. Bỏng hoá chất tiếp tục phá huỷ mô chừng nào hoá chất còn trên da, vì vậy rửa sớm và rửa lâu là quan trọng nhất.
Da trẻ em và thanh thiếu niên mỏng hơn người lớn, nên cùng một nhiệt độ và thời gian tiếp xúc gây bỏng sâu hơn. Đó là một lý do các thử thách nhóm này để lại hậu quả nặng ở người trẻ. Diện tích bỏng cũng tính theo tỷ lệ cơ thể: một vết bỏng bằng bàn tay ở trẻ nhỏ chiếm tỷ lệ diện tích da lớn hơn nhiều so với ở người lớn.
Thử thách với lửa: ngọn lửa không theo kịch bản
Khoảng năm 2014, các video thanh thiếu niên châm lửa lên cơ thể hoặc quần áo của mình rồi dập đi lan truyền trên mạng, và báo chí ở Mỹ đưa tin về nhiều ca bỏng nặng, có ca tử vong. Các bác sĩ ở trung tâm bỏng cảnh báo rằng người làm thường nghĩ mình kiểm soát được thời gian cháy, trong khi thực tế lửa lan nhanh hơn nhiều so với dự tính, đặc biệt khi có chất dễ cháy bay hơi tạo thành vùng hơi bắt lửa quanh người.
Quần áo bằng sợi tổng hợp làm hậu quả nặng thêm: khi gặp lửa, sợi tổng hợp chảy và dính vào da, tiếp tục truyền nhiệt sau khi lửa đã tắt. Người bị cháy thường hoảng loạn chạy, làm lửa bùng thêm, và bỏng vùng mặt, cổ, tay có thể ảnh hưởng đường thở và chức năng vận động lâu dài. Hít phải khói và khí nóng gây tổn thương đường hô hấp mà nhìn bên ngoài không thấy.
Nguyên tắc nếu quần áo ai đó bắt lửa là dừng lại, nằm xuống, lăn để dập lửa, hoặc trùm chăn, khăn dày không phải vải tổng hợp lên người họ. Không chạy, không quạt. Ngoài ra, nghịch pháo tự chế, nghịch bật lửa và bình gas mini để quay clip cũng thuộc nhóm này; pháo nổ còn bị cấm sản xuất, tàng trữ, sử dụng trái phép theo quy định hiện hành.
Nước sôi và đồ nóng: bỏng nặng chỉ trong vài giây
Nước sôi và chất lỏng nóng là nguyên nhân bỏng thường gặp nhất ở trẻ em trong nhà, và cũng là "nguyên liệu" của một số thử thách: hất nước sôi lên không trung trong thời tiết giá lạnh để xem nước hoá hơi, hoặc hất nước nóng vào bạn bè như một trò khăm. Ở những nơi có mùa đông khắc nghiệt, các bệnh viện từng ghi nhận nhiều ca bỏng do nước sôi tạt ngược vào người trong những đợt rét đậm khi trào lưu này lan truyền.
Nước ở nhiệt độ sôi gây bỏng sâu gần như ngay lập tức khi tiếp xúc với da. Chất lỏng còn thấm vào quần áo, giữ nhiệt áp sát da lâu hơn, nên vùng da dưới áo thường bỏng nặng hơn vùng da hở. Hất nước nóng vào người khác ngoài chuyện gây thương tích còn có thể bị xử lý theo quy định hiện hành về hành vi cố ý gây thương tích, dù người làm nói là "đùa".
Một biến thể khác là các thử thách ăn uống đồ đang rất nóng, cầm vật nóng lâu nhất hay chạm tay vào kim loại phơi nắng. Bỏng niêm mạc miệng, họng có thể gây sưng nề đường thở. Phản xạ tự nhiên khi chạm vật nóng là buông ra; thử thách nào bắt người làm cố chịu đựng thay vì buông ra là đang tắt cơ chế bảo vệ quan trọng nhất của cơ thể.
Muối với đá lạnh và bình xịt: bỏng lạnh và những rủi ro ít ai ngờ
Muối làm đá lạnh hơn. Muối hạ điểm đông của nước, nên hỗn hợp muối và đá có thể xuống dưới không độ C khá sâu, lạnh hơn đá thường. Thử thách áp hỗn hợp này lên da và chịu đựng càng lâu càng tốt từng lan rộng trên mạng, và các bác sĩ đã ghi nhận những vết bỏng lạnh sâu, có ca cần ghép da. Vì tê lạnh làm mất cảm giác đau, người làm không nhận ra da đang bị tổn thương.
Bình xịt áp sát da. Khí nén trong bình xịt khử mùi, bình xịt tóc giãn nở rất nhanh khi thoát ra, làm nhiệt độ giảm mạnh. Xịt liên tục ở khoảng cách gần lên cùng một chỗ có thể gây bỏng lạnh. Ở Anh và một số nước, các bác sĩ và tổ chức an toàn trẻ em đã cảnh báo về thử thách này sau các ca bỏng ở thanh thiếu niên.
Hít khí từ bình xịt là chuyện khác hẳn, nguy hiểm đến tính mạng. Các chất đẩy trong bình xịt khi hít vào có thể làm tim nhạy cảm với adrenaline, gây rối loạn nhịp tim và đột tử, kể cả ở lần đầu tiên. Y văn gọi đây là đột tử do hít dung môi. Không có cách hít nào "an toàn"; bất kỳ thử thách nào rủ hít khí từ bình xịt, bình gas hay dung môi đều thuộc nhóm đe doạ tính mạng.
Bình xịt và lửa. Khí đẩy trong nhiều bình xịt dễ cháy. Xịt gần lửa, gần bếp đang đun hoặc trong phòng kín có nguồn lửa có thể gây bùng cháy. Bình xịt để gần nguồn nhiệt có thể phát nổ.
Hoá chất gia dụng: đừng biến phòng tắm thành phòng thí nghiệm
Một số video "thí nghiệm vui" trên mạng trộn các chất tẩy rửa trong nhà để xem sủi bọt, đổi màu hay bốc khói. Đây là việc nguy hiểm. Nước tẩy có chứa chất tẩy trắng gốc clo khi gặp chất tẩy có tính axit, như nhiều loại nước tẩy bồn cầu, hoặc chất chứa amoniac có thể sinh ra khí độc gây bỏng mắt, bỏng đường hô hấp. Nguyên tắc an toàn được các cơ quan y tế khuyến cáo rất đơn giản: không trộn các chất tẩy rửa với nhau, dùng từng loại theo hướng dẫn trên bao bì, ở nơi thông gió.
Hoá chất dính lên da hoặc bắn vào mắt cần được rửa ngay bằng nhiều nước sạch, liên tục trong thời gian dài, thường từ 15 đến 20 phút với mắt, trong khi chờ hoặc trên đường đến cơ sở y tế. Cởi bỏ quần áo, đồ trang sức dính hoá chất. Không cố trung hoà bằng chất khác, vì phản ứng trung hoà có thể sinh nhiệt và làm bỏng nặng thêm.
Nếu ai đó hít phải khí độc, đưa họ ra chỗ thoáng khí ngay, nhưng chỉ khi người cứu không phải đi vào vùng khí độc mà không có bảo hộ. Ho dữ dội, khó thở, tức ngực, chảy nước mắt liên tục sau khi hít khí là lý do gọi 115. Giữ lại bao bì sản phẩm để nhân viên y tế biết chất gì.
Sơ cứu bỏng đúng trong những phút đầu
Các bước dưới đây theo hướng dẫn sơ cứu quốc tế hiện hành cho bỏng nhiệt. Danh mục cứu hộ trên các trang chuyên về sơ cứu có hướng dẫn chi tiết hơn; ở đây là phần cốt lõi ai cũng nên nhớ:
- Tách người bị bỏng khỏi nguồn nhiệt; dập lửa nếu còn cháy.
- Làm mát vết bỏng bằng nước sạch mát chảy nhẹ, khoảng 20 phút. Làm mát càng sớm càng tốt, nhưng vẫn có ích nếu làm trong vài giờ đầu.
- Tháo nhẫn, đồng hồ, vòng tay, thắt lưng, quần áo quanh vùng bỏng trước khi vết bỏng sưng lên. Không gỡ phần vải đã dính chặt vào da.
- Không chườm đá trực tiếp, không bôi kem đánh răng, nước mắm, lòng trắng trứng, dầu mỡ hay thuốc lá đắp lên vết bỏng. Những mẹo này giữ nhiệt, gây nhiễm trùng hoặc làm bác sĩ khó đánh giá.
- Không chọc vỡ các bóng nước.
- Che vết bỏng bằng màng bọc thực phẩm đặt lỏng hoặc vải sạch không xơ, rồi giữ ấm phần cơ thể còn lại để tránh hạ thân nhiệt, nhất là ở trẻ nhỏ.
- Với bỏng lạnh, làm ấm từ từ bằng nước ấm vừa phải, không dùng nước nóng hay hơ lửa, không xoa bóp vùng bị bỏng; đưa đi khám nếu da trắng bệch, tê cứng hoặc phồng rộp.
Khi nào vết bỏng phải đi viện
Nhiều vết bỏng nhỏ, nông có thể chăm sóc tại nhà sau sơ cứu. Nhưng cần đưa đi cơ sở y tế, hoặc gọi 115 khi nặng, trong các trường hợp sau:
- Vết bỏng lớn hơn lòng bàn tay của chính người bị bỏng, hoặc nhiều vết cộng lại.
- Bỏng ở mặt, cổ, bàn tay, bàn chân, bộ phận sinh dục, hoặc vắt qua các khớp lớn.
- Vết bỏng có màu trắng, xám, nâu sẫm, đen, da cứng như da thuộc, hoặc lại không thấy đau: dấu hiệu bỏng sâu.
- Bỏng do hoá chất, do điện, hoặc do hỗn hợp muối đá, bình xịt mà da đổi màu bất thường.
- Có dấu hiệu bỏng đường thở: lông mũi cháy xém, có muội than ở mũi miệng, khàn tiếng, ho, khó thở sau khi ở gần lửa hay khói.
- Người bị bỏng là trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh mạn tính.
- Vết bỏng có dấu hiệu nhiễm trùng trong những ngày sau: sưng đỏ lan rộng, chảy mủ, sốt.
Trong trường hợp không chắc, đi khám vẫn là lựa chọn an toàn hơn. Bỏng sâu được điều trị sớm có kết quả về sẹo và chức năng tốt hơn nhiều so với để muộn.
Câu hỏi thường gặp
Bỏng lạnh do muối đá hay bình xịt có nghiêm trọng như bỏng nóng không?
Có thể nghiêm trọng không kém. Bỏng lạnh sâu phá huỷ mô và mạch máu, có thể để sẹo hoặc cần ghép da. Khó ở chỗ cảm giác tê lạnh làm người bị không thấy đau, nên thường tiếp xúc lâu hơn và phát hiện muộn. Da trắng bệch, tê cứng, sau đó phồng rộp là lý do đi khám.
Có nên chườm đá lên vết bỏng cho nhanh mát không?
Không nên. Đá lạnh áp trực tiếp có thể làm co mạch mạnh và gây thêm tổn thương lạnh lên vùng da vốn đã bị bỏng. Hướng dẫn sơ cứu hiện hành khuyên dùng nước mát chảy nhẹ trong khoảng 20 phút. Nếu không có vòi nước, có thể dùng nước sạch mát đổ liên tục.
Hít bình xịt chỉ một lần thì có nguy hiểm không?
Có. Các chất đẩy trong bình xịt có thể gây rối loạn nhịp tim và đột tử ngay ở lần đầu, không phụ thuộc kinh nghiệm hay sức khoẻ người hít. Đây là lý do các tổ chức y tế xếp việc hít dung môi, khí đẩy vào nhóm hành vi đe doạ tính mạng, không có mức nào an toàn.
Bôi kem đánh răng lên vết bỏng có giúp mát và đỡ đau không?
Không. Kem đánh răng tạo cảm giác mát nhất thời nhưng giữ nhiệt trong da, có thể gây kích ứng, nhiễm trùng và làm bác sĩ khó đánh giá độ sâu vết bỏng. Các mẹo như nước mắm, lòng trắng trứng, dầu ăn cũng nằm trong danh sách nên bỏ. Nước mát chảy nhẹ là cách đúng.
Nếu quần áo đang mặc bị bắt lửa thì phải làm gì?
Dừng lại, không chạy, nằm xuống, che mặt bằng hai tay và lăn qua lăn lại để dập lửa. Người xung quanh có thể trùm chăn dày hoặc khăn ướt không phải vải tổng hợp lên người bị cháy. Sau khi lửa tắt, làm mát vết bỏng bằng nước và gọi 115 nếu bỏng rộng hoặc có hít khói.
Vì sao các thử thách gây bỏng vẫn được nhiều người làm theo?
Video thường chỉ quay lại phần gây sốc và cắt đi phần đau đớn, điều trị. Người làm đánh giá thấp tốc độ lửa lan hay mức lạnh của hỗn hợp muối đá, và cảm giác tê làm che giấu tổn thương. Áp lực lượt xem khiến người làm cố chịu thêm, đúng lúc cơ thể cần dừng lại.