Ice Bucket Challenge là thử thách dội nước đá lên đầu rồi đề cử người khác làm theo hoặc quyên góp, lan khắp thế giới vào mùa hè năm 2014 để nâng nhận thức và gây quỹ cho bệnh xơ cứng teo cơ một bên (ALS). Đây là ví dụ thành công hiếm có của một thử thách mạng xã hội gắn với mục đích tốt: số tiền quyên góp được rất lớn và một phần đã đi vào nghiên cứu. Nhưng nó cũng kèm theo những phê bình đáng nghe và một số tai nạn.
Bài này kể lại thử thách đã diễn ra thế nào, tiền đã đi đâu theo công bố của tổ chức nhận, vì sao thiết kế của nó lan nhanh đến vậy, những phê bình, các thử thách vì cộng đồng khác như dọn rác, và danh sách việc nên làm khi bạn muốn tham gia một thử thách từ thiện.
Ice Bucket Challenge đã diễn ra thế nào
ALS là bệnh thần kinh tiến triển làm thoái hoá các tế bào thần kinh vận động, khiến người bệnh yếu cơ dần, mất khả năng đi lại, nói, nuốt và thở. Bệnh hiện chưa có thuốc chữa khỏi. Trước năm 2014, bên ngoài giới y khoa và cộng đồng người bệnh, ít người biết tên bệnh này. Ở Mỹ bệnh còn được gọi theo tên cầu thủ bóng chày Lou Gehrig, người mắc bệnh vào cuối những năm 1930.
Thử thách dội nước đá vốn đã xuất hiện trước đó với nhiều mục đích khác nhau, nhưng tới mùa hè năm 2014 nó gắn với ALS và lan nhanh nhờ một số người bệnh và người thân như Pete Frates, cựu cầu thủ bóng chày đại học, và Pat Quinn. Luật chơi đơn giản: quay video tự dội một xô nước đá lên đầu, đề cử vài người khác trong vòng 24 giờ phải làm theo hoặc quyên góp, nhiều người làm cả hai. Trong vài tuần, video tràn ngập mạng xã hội, với sự tham gia của nhiều chính khách, doanh nhân, vận động viên, nghệ sĩ trên khắp thế giới, trong đó có Việt Nam.
Theo Hiệp hội ALS Hoa Kỳ, tổ chức này nhận được khoảng 115 triệu USD chỉ trong khoảng hai tháng mùa hè năm đó, gấp nhiều lần mức quyên góp của cả năm trước. Các tổ chức về ALS ở nhiều nước khác cũng ghi nhận lượng quyên góp tăng vọt. Pete Frates qua đời năm 2019, Pat Quinn năm 2020; cả hai được ghi nhận như những gương mặt gắn liền với chiến dịch.
Tiền đã đi đâu và đã làm được gì
Một câu hỏi tự nhiên sau mỗi đợt quyên góp lớn là tiền có được dùng đúng không. Hiệp hội ALS Hoa Kỳ đã công bố phân bổ số tiền từ thử thách cho các mục nghiên cứu, hỗ trợ chăm sóc người bệnh và cộng đồng, giáo dục công chúng, cùng một phần nhỏ cho chi phí gây quỹ và quản lý. Việc công khai phân bổ là một trong những lý do chiến dịch giữ được uy tín sau khi cơn hào hứng qua đi.
Về nghiên cứu, một số dự án được hưởng lợi từ nguồn tiền này đã có kết quả được công bố. Năm 2016, dự án quốc tế Project MinE, giải trình tự gen của nhiều người bệnh ALS, công bố phát hiện gen NEK1 có liên quan đến bệnh; hiệp hội cho biết dự án có nhận tài trợ từ tiền của thử thách. Đây là một bước trong hiểu biết về cơ chế bệnh chứ chưa phải thuốc chữa, và nhà khoa học trong ngành thường nhấn mạnh như vậy để tránh kỳ vọng sai.
Bài học ở đây không phải là "dội nước thì chữa được bệnh", mà là một thử thách có thể chuyển sự chú ý ngắn hạn thành nguồn lực dài hạn nếu tiền đi vào tổ chức có năng lực và minh bạch. Phần quan trọng nhất của chiến dịch không nằm ở video mà ở chỗ tiền được chuyển đến đâu và được báo cáo thế nào sau đó.
Vì sao thiết kế của thử thách này lan nhanh đến vậy
Đề cử đích danh tạo nghĩa vụ xã hội. Mỗi người làm xong gọi tên vài người khác trước công chúng. Người được gọi tên khó lờ đi vì việc từ chối cũng diễn ra công khai. Cơ chế này giống chuỗi thư cũ nhưng diễn ra trước mắt hàng trăm người quen.
Có hạn chót ngắn. Giới hạn 24 giờ khiến người được đề cử hành động ngay khi sự chú ý còn cao, thay vì để đó rồi quên. Mỗi vòng đề cử nhân số người tham gia lên nhanh trong thời gian ngắn.
Rào cản tham gia thấp, hình ảnh dễ nhớ. Ai cũng có xô và nước đá; video ngắn, buồn cười, phản ứng của người bị dội lạnh là thứ ai xem cũng hiểu, không cần ngôn ngữ. Điều đó giúp thử thách vượt biên giới văn hoá.
Kết hợp lòng tốt và tự thể hiện. Người tham gia vừa làm việc tốt vừa có một video vui để đăng. Các nhà nghiên cứu hành vi từ thiện từ lâu đã chỉ ra rằng động cơ cho đi thường đan xen giữa vị tha và mong được người khác ghi nhận; thử thách này tận dụng cả hai, và điều đó không làm giảm giá trị số tiền thật được quyên góp.
Những phê bình đáng nghe
Làm video mà không tìm hiểu, không quyên góp. Nhiều người tham gia chỉ dội nước cho vui mà không biết ALS là gì, không quyên góp đồng nào. Hiện tượng này được gọi là "từ thiện bằng cú nhấp chuột" (slacktivism): cảm giác đã làm việc tốt thay thế cho hành động thật. Tuy vậy số liệu quyên góp cho thấy một tỷ lệ đáng kể người tham gia đã thực sự cho tiền.
Lãng phí nước. Thử thách diễn ra đúng lúc một số vùng như bang California đang hạn hán, khiến nhiều người phản đối việc đổ nước sạch. Một số người tham gia chuyển sang dùng nước đã qua sử dụng hoặc chỉ quyên góp mà không dội nước.
Rủi ro sức khoẻ và tai nạn. Dội nước đá đột ngột có thể gây sốc lạnh, nguy hiểm với người có bệnh tim. Báo chí đã đưa tin về những tai nạn như rơi xô nước, ngã khi dội nước từ trên cao, hay tai nạn điện khi dùng thiết bị gần đường dây. Phiên bản nguy hiểm thường xuất hiện khi người sau cố làm "hoành tráng" hơn người trước.
Sự chú ý không bền. Năm sau, lượng quyên góp từ thử thách giảm mạnh dù tổ chức cố gắng lặp lại. Đây là đặc điểm chung của hầu hết trào lưu: sự chú ý lớn nhưng ngắn. Các bệnh và các vấn đề ít được nhắc đến khác cũng khó tạo lại hiệu ứng tương tự.
Các thử thách vì cộng đồng khác: dọn rác và những phiên bản tại Việt Nam
Năm 2019, trào lưu đăng ảnh "trước và sau" khi dọn sạch một bãi rác, thường đi kèm hashtag trashtag, lan rộng trên mạng xã hội. Ở Việt Nam, nhiều nhóm bạn trẻ hưởng ứng bằng cách dọn rác ở bãi biển, bờ kênh, góc phố, chân cầu rồi đăng ảnh kết quả. Khác với Ice Bucket Challenge, thử thách này không đòi quyên góp tiền mà tạo ra kết quả nhìn thấy được ngay, nên được nhiều người đánh giá cao.
Thử thách dọn rác cũng có bài học riêng. Một số ảnh "trước và sau" bị phát hiện là dàn dựng hoặc chỉ gom rác sang chỗ khác; rác thu gom cần được phân loại và chuyển cho đơn vị thu gom chứ không chỉ chất đống. Người tham gia cần găng tay, giày, chú ý vật sắc nhọn, kim tiêm, và không xuống nước sâu hay vùng nguy hiểm để nhặt rác. Hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào việc khu vực đó có được duy trì sạch hay không.
Nhìn chung, thử thách vì cộng đồng thành công nhất thường có ba điểm: mục tiêu rõ ràng mà ai cũng hiểu, hành động cụ thể đo được kết quả, và một tổ chức hay cộng đồng tiếp tục sau khi trào lưu qua đi. Thiếu điểm thứ ba, thử thách chỉ còn là một đợt video vui.
Tham gia một thử thách từ thiện cho có ích và an toàn
Không phải thử thách từ thiện nào cũng minh bạch như Ice Bucket Challenge. Trước khi làm và trước khi đề cử người khác, rà qua các bước sau:
- Tìm hiểu vấn đề. Đọc vài phút về bệnh, về hoàn cảnh hay vấn đề môi trường mà thử thách hướng tới. Nhắc một thông tin đúng trong video giúp người xem hiểu hơn là chỉ có phần giải trí.
- Kiểm tổ chức nhận tiền. Đó có phải tổ chức có tư cách pháp nhân, có báo cáo công khai về thu chi không? Ở Việt Nam, việc vận động, tiếp nhận đóng góp tự nguyện được điều chỉnh bởi quy định hiện hành, đòi hỏi minh bạch và công khai.
- Quyên góp trực tiếp cho tổ chức qua kênh chính thức của họ, không chuyển tiền qua tài khoản cá nhân của người lạ tự xưng đại diện. Các trang giả mạo thường bám theo trào lưu từ thiện để lừa đảo; cách nhận ra có ở danh mục trend lừa đảo.
- Làm phiên bản an toàn. Không dội nước từ trên cao, không đứng gần điện, không làm nếu có bệnh tim; không dọn rác ở vùng nước sâu, chỗ dốc trơn.
- Đề cử có ý thức. Đề cử người bạn biết là quan tâm và có điều kiện; không gây áp lực lên trẻ nhỏ, người lớn tuổi hay người đang khó khăn tài chính. Nhắc rằng quyên góp mà không quay video cũng hoàn toàn được.
- Theo dõi kết quả. Vài tháng sau, xem tổ chức đã báo cáo dùng tiền thế nào. Nếu tổ chức im lặng, đó là thông tin để lần sau cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Ice Bucket Challenge có thực sự giúp ích cho người bệnh ALS không?
Có. Số tiền quyên góp lớn đã được Hiệp hội ALS Hoa Kỳ và các tổ chức khác phân bổ cho nghiên cứu, chăm sóc người bệnh và giáo dục công chúng. Một số dự án nghiên cứu nhận tài trợ đã công bố phát hiện về gen liên quan đến bệnh. Tuy vậy bệnh vẫn chưa có thuốc chữa khỏi.
Chỉ dội nước mà không quyên góp thì có vô ích không?
Không hoàn toàn vô ích vì video góp phần làm nhiều người biết tới bệnh. Nhưng giá trị chính của thử thách nằm ở tiền đến được tổ chức có năng lực. Nếu không có điều kiện quyên góp, bạn có thể đưa vào video một thông tin đúng về bệnh để người xem hiểu và có thể cho đi.
Dội nước đá lên đầu có nguy hiểm không?
Với người khoẻ mạnh, dội một xô nước lạnh thường chỉ gây khó chịu. Rủi ro tăng với người có bệnh tim, tăng huyết áp, khi dội từ trên cao, dùng xô nặng, đứng trên bề mặt trơn hoặc gần thiết bị điện. Đã có tai nạn được ghi nhận khi người tham gia cố làm phiên bản hoành tráng hơn.
Làm sao biết một chiến dịch từ thiện trên mạng có đáng tin không?
Xem tổ chức đứng ra kêu gọi là ai, có tư cách pháp nhân, có báo cáo thu chi công khai không, và kênh nhận tiền có phải tài khoản chính thức của tổ chức. Cảnh giác với tài khoản cá nhân, lời kêu gọi gấp gáp, hình ảnh không rõ nguồn và các trang mới lập.
Có nên đề cử bạn bè khi tham gia thử thách từ thiện không?
Có thể, nhưng nên đề cử người bạn biết là quan tâm và có điều kiện, và nói rõ họ có thể chỉ quyên góp hoặc từ chối mà không sao. Tránh dồn áp lực lên trẻ nhỏ, người lớn tuổi hay người đang khó khăn, vì đề cử công khai dễ khiến người ta làm vì ngại.
Vì sao các thử thách từ thiện sau này khó thành công như Ice Bucket Challenge?
Thành công năm 2014 đến từ sự kết hợp hiếm của luật chơi đơn giản, đề cử có hạn chót, hình ảnh vui, người nổi tiếng tham gia và thời điểm phù hợp. Khi người dùng mạng đã quen với kiểu thử thách này, sự mới lạ giảm, và mỗi chiến dịch phải cạnh tranh với rất nhiều nội dung khác.