Các thử thách dùng thuốc trên mạng, như uống thuốc chống dị ứng với lượng lớn để thấy ảo giác hay nấu đồ ăn với thuốc ho, đều có thể gây ngộ độc nặng: rối loạn nhịp tim, co giật, hôn mê, tổn thương gan và tử vong. Việc một loại thuốc được bán không cần đơn chỉ có nghĩa là nó an toàn ở liều hướng dẫn cho đúng người bệnh, không có nghĩa là an toàn ở bất kỳ lượng nào.
Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã ra cảnh báo chính thức về ít nhất hai thử thách loại này. Bài viết giải thích vì sao quá liều nguy hiểm hơn người ta tưởng, vì sao triệu chứng có thể đến muộn, dấu hiệu cần cấp cứu và cách cất thuốc trong nhà. Bài không nêu tên liều lượng hay cách dùng nào; mọi câu hỏi về liều cần hỏi bác sĩ, dược sĩ.
Thuốc không kê đơn không có nghĩa là vô hại
Câu nói thường được gán cho thầy thuốc thế kỷ 16 Paracelsus, "liều lượng tạo nên chất độc", vẫn là nguyên lý nền của độc chất học. Hầu như chất nào cũng có một ngưỡng mà vượt qua sẽ gây hại, và với thuốc, khoảng cách giữa liều điều trị và liều gây độc của một số hoạt chất không lớn như người ta nghĩ. Liều ghi trên hướng dẫn sử dụng được tính để vừa có tác dụng vừa còn khoảng an toàn cho đa số người dùng.
Thuốc được phép bán không cần đơn là vì ở liều hướng dẫn, nguy cơ đủ thấp để người dân tự dùng cho các chứng thông thường. Quy định này dựa trên giả định người dùng đọc hướng dẫn, dùng đúng liều, đúng khoảng cách và không phối hợp tuỳ tiện. Thử thách trên mạng phá vỡ đúng giả định đó: người làm cố tình dùng nhiều hơn để tìm một cảm giác khác thường.
Ngoài ra, khả năng chịu đựng thuốc khác nhau giữa từng người theo cân nặng, tuổi, chức năng gan thận, bệnh nền và thuốc đang dùng. Một lượng không gây chuyện gì với người này có thể gây ngộ độc ở người khác. Thanh thiếu niên nhẹ cân hơn người lớn, nên cùng một lượng thuốc tác động mạnh hơn.
Các thử thách thuốc đã bị cơ quan y tế cảnh báo
Uống thuốc chống dị ứng với lượng lớn để "phê". Tháng 9 năm 2020, FDA cảnh báo rằng dùng diphenhydramine, một hoạt chất kháng histamin có trong nhiều thuốc chống dị ứng và thuốc hỗ trợ ngủ, ở liều cao hơn khuyến cáo có thể gây vấn đề tim nghiêm trọng, co giật, hôn mê, thậm chí tử vong. Cảnh báo được đưa ra sau các báo cáo về thanh thiếu niên phải cấp cứu hoặc tử vong khi làm theo một thử thách trên mạng. FDA cũng đề nghị nền tảng gỡ video và khuyên phụ huynh cất giữ thuốc.
Nấu đồ ăn với thuốc ho, thuốc cảm. Tháng 9 năm 2022, FDA cảnh báo về trào lưu nấu thịt trong thuốc ho cảm. Cơ quan này giải thích rằng đun sôi thuốc làm nước bay hơi, khiến thuốc đặc hơn và có thể làm thay đổi tính chất của thuốc; hít hơi thuốc khi nấu cũng đưa thuốc vào cơ thể với lượng không kiểm soát được. Ăn món đó đồng nghĩa với dùng một lượng thuốc lớn mà người ăn không hề biết.
Điểm chung của các cảnh báo. Cả hai đều liên quan đến thuốc phổ biến, dễ mua, có sẵn trong tủ thuốc gia đình. Cả hai đều lan qua video ngắn, nơi người xem chỉ thấy phần "vui" mà không thấy phần cấp cứu. Đó là lý do cơ quan y tế không chỉ cảnh báo người trẻ mà còn nhắm vào phụ huynh và người quản lý tủ thuốc.
Ở Việt Nam. Những hoạt chất nêu trên cũng có mặt trong nhiều thuốc bán tại nhà thuốc trong nước, dưới nhiều tên thương mại khác nhau. Không cần biết tên trào lưu, chỉ cần nhớ nguyên tắc: bất kỳ video nào rủ dùng thuốc vượt hướng dẫn để tìm cảm giác lạ đều thuộc nhóm nguy hiểm đến tính mạng.
Vì sao quá liều nguy hiểm hơn người ta nghĩ
Triệu chứng có thể đến muộn. Với một số thuốc giảm đau hạ sốt phổ biến, quá liều có thể không gây triệu chứng rõ trong những giờ đầu, trong khi tổn thương gan đang diễn ra. Người bệnh và người nhà thấy "vẫn bình thường" nên chần chừ không đi viện, đúng vào khoảng thời gian điều trị giải độc có hiệu quả nhất. Đây là lý do bác sĩ luôn muốn biết thời điểm uống và lượng ước chừng, kể cả khi bệnh nhân chưa có biểu hiện gì.
Nhiều thuốc cùng một hoạt chất. Thuốc cảm cúm dạng phối hợp thường chứa sẵn thuốc hạ sốt, thuốc chống dị ứng, thuốc chống ho. Người dùng uống thêm một loại thuốc hạ sốt riêng mà không biết mình đang cộng dồn cùng một hoạt chất. Trong thử thách, khi người làm trộn nhiều loại để "tăng hiệu ứng", nguy cơ cộng dồn càng cao.
Tương tác với rượu và chất khác. Thuốc gây buồn ngủ cộng với rượu bia làm ức chế hô hấp mạnh hơn từng thứ riêng lẻ. Thuốc kích thích cộng với nước tăng lực làm tim chịu tải nặng hơn. Người đang dùng thuốc điều trị dài ngày còn có thêm rủi ro tương tác mà chính họ không biết.
Thuốc của người khác và thuốc "thần kỳ" quảng cáo trên mạng
Một dạng gần với thử thách là trào lưu dùng thuốc của người khác hoặc thuốc trôi nổi được quảng cáo trên mạng: thuốc giúp tập trung khi ôn thi, thuốc giảm cân cấp tốc, thuốc tăng cân, viên "detox". Thuốc kê đơn của người khác được bác sĩ chỉ định cho tình trạng và cơ thể của người đó, sau khi đã khám. Dùng lại cho mình là bỏ qua toàn bộ bước đánh giá ấy.
Sản phẩm bán qua mạng không rõ nguồn gốc còn có rủi ro chứa hoạt chất không ghi trên nhãn. Cơ quan quản lý ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, đã nhiều lần phát hiện sản phẩm giảm cân, tăng cân trộn trái phép thuốc tân dược. Người dùng không biết mình đang uống gì, nên khi có biến chứng, bác sĩ cũng khó xử trí đúng ngay từ đầu.
Nguyên tắc chung: thuốc là chuyện giữa người bệnh với bác sĩ, dược sĩ, không phải nội dung để thử theo video. Nếu bạn đang gặp khó khăn với việc ngủ, học, cân nặng hay tâm trạng, đó là lý do để đi khám chứ không phải để tìm mẹo trên mạng. Các trang mạng xã hội cũng không phải nơi hỏi liều thuốc, vì người trả lời không chịu trách nhiệm gì về cơ thể bạn.
Dấu hiệu ngộ độc thuốc cần cấp cứu
Biểu hiện ngộ độc thay đổi theo loại thuốc, nhưng các dấu hiệu sau là lý do gọi 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế, không chờ xem có đỡ không:
- Lơ mơ, khó đánh thức, nói lẫn lộn, ảo giác, kích động bất thường.
- Co giật, run giật, cứng cơ.
- Tim đập rất nhanh, rất chậm hoặc không đều; đau ngực; ngất.
- Thở chậm, thở nông, ngáy bất thường khi ngủ say sau khi dùng thuốc, môi tím.
- Da nóng đỏ, khô, đồng tử giãn to, bí tiểu; hoặc ngược lại vã mồ hôi, đồng tử co nhỏ.
- Nôn liên tục, đau bụng, vàng da vàng mắt trong những ngày sau.
- Bất kỳ ai được biết là đã uống thuốc vượt nhiều lần liều hướng dẫn, kể cả khi chưa có triệu chứng.
Mục cuối cùng là quan trọng nhất. Với ngộ độc thuốc, không có triệu chứng chưa có nghĩa là an toàn; điều trị sớm trước khi có triệu chứng thường cho kết quả tốt hơn nhiều so với chờ đến khi cơ thể đã bị tổn thương.
Khi nghi ai đó đã uống thuốc theo thử thách
Giữ bình tĩnh và làm theo thứ tự sau. Mục tiêu là đưa người bị nạn đến tay nhân viên y tế nhanh nhất, với đủ thông tin để họ xử trí:
- Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất. Không chờ triệu chứng xuất hiện.
- Thu lại vỉ thuốc, hộp thuốc, chai thuốc còn lại, kể cả vỏ rỗng. Ghi lại thời điểm ước chừng và số lượng nghi đã dùng.
- Không tự gây nôn, không cho uống sữa, nước muối hay "thuốc giải" theo mẹo dân gian.
- Nếu người bị nạn lơ mơ nhưng vẫn thở, đặt nằm nghiêng an toàn để tránh sặc, theo dõi hơi thở liên tục.
- Nếu ngừng thở hoặc chỉ thở ngáp, ép tim ngoài lồng ngực theo hướng dẫn của tổng đài viên cho tới khi cấp cứu đến.
- Không để người bị nạn ở một mình, kể cả khi họ nói đã ổn và muốn đi ngủ.
- Khi tới viện, kể thật với bác sĩ về thử thách và mọi thứ đã dùng, kể cả rượu bia hay chất khác. Bác sĩ cần thông tin đúng để cứu người, không phải để phán xét.
Ở Việt Nam, một số bệnh viện lớn có trung tâm chống độc chuyên sâu; nhân viên cấp cứu ở cơ sở gần nhất sẽ liên hệ chuyển tuyến khi cần. Việc của người nhà là đến nhanh và mang đủ thông tin.
Cất thuốc trong nhà để thử thách không có nguyên liệu
Phần lớn thanh thiếu niên làm thử thách thuốc dùng chính thuốc có sẵn trong nhà. Vài thói quen đơn giản giảm đáng kể rủi ro:
- Cất toàn bộ thuốc ở một chỗ, ngoài tầm với và tầm nhìn của trẻ; thuốc kê đơn, thuốc an thần, thuốc giảm đau mạnh nên có khoá.
- Không để thuốc trên bàn ăn, trong túi xách để ngỏ, trong ngăn kéo đầu giường của người lớn tuổi mà cháu hay vào.
- Thỉnh thoảng kiểm lại số lượng thuốc, nhất là các loại gây buồn ngủ, thuốc ho cảm, thuốc chống dị ứng.
- Bỏ thuốc hết hạn, thuốc thừa sau đợt điều trị theo hướng dẫn của nhà thuốc hoặc cơ sở y tế, không vứt nguyên vỉ vào thùng rác dễ lục lại.
- Giải thích cho trẻ vì sao thuốc chỉ dùng khi bệnh và theo hướng dẫn, thay vì chỉ cấm.
- Nói chuyện với con khi thấy tin về trào lưu dùng thuốc, hỏi con đã thấy video đó chưa và con nghĩ gì.
Những thói quen này cũng bảo vệ trẻ nhỏ khỏi ngộ độc do nhầm thuốc với kẹo, và bảo vệ người lớn tuổi khỏi uống nhầm, uống trùng.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc bán không cần đơn thì uống gấp đôi liều có sao không?
Có thể có. Một số hoạt chất phổ biến gây tổn thương gan, tim hoặc thần kinh khi vượt liều, và triệu chứng có thể đến muộn. Liều trên hướng dẫn đã được tính để vừa có tác dụng vừa còn khoảng an toàn. Nếu thấy liều thường không đủ tác dụng, hãy hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ thay vì tự tăng.
Đã uống thuốc theo thử thách nhưng thấy bình thường thì có cần đi viện không?
Cần. Với nhiều loại thuốc, tổn thương diễn ra trước khi có triệu chứng, và điều trị sớm hiệu quả hơn nhiều. Hãy mang theo vỉ thuốc, nói rõ thời điểm và số lượng ước chừng để bác sĩ đánh giá. Đừng để sự ngại ngùng làm chậm việc điều trị.
Có nên gây nôn khi ai đó lỡ uống nhiều thuốc không?
Không nên tự gây nôn. Người bị nạn có thể sặc vào phổi, nhất là khi đang lơ mơ, và nôn không loại bỏ được phần thuốc đã hấp thu. Việc làm rỗng dạ dày hay dùng thuốc giải là quyết định của bác sĩ, dựa trên loại thuốc và thời gian đã uống.
Vì sao đun nóng thuốc ho lại nguy hiểm hơn uống bình thường?
Theo cảnh báo của FDA năm 2022, đun sôi làm nước bay hơi nên thuốc trở nên đặc hơn, đồng thời có thể làm thay đổi tính chất thuốc. Hơi thuốc bốc lên cũng bị hít vào. Người ăn món nấu kiểu này không biết mình đã đưa vào cơ thể bao nhiêu thuốc.
Làm sao biết con có đang theo trào lưu dùng thuốc không?
Một số dấu hiệu gợi ý: thuốc trong nhà vơi nhanh bất thường, vỉ thuốc rỗng trong phòng con, con có lúc lơ mơ, ảo giác, tim đập nhanh không rõ lý do. Cách tốt nhất vẫn là trò chuyện bình tĩnh, hỏi con đã thấy những video như vậy chưa, thay vì lục soát hay tra hỏi.
Bạn bè rủ dùng thuốc để thử cảm giác thì từ chối thế nào?
Một câu ngắn là đủ, ví dụ "cái này người ta cấp cứu rồi, mình không thử". Không cần tranh luận dài. Nếu bạn bè vẫn định làm, hãy nói với một người lớn tin cậy, vì ngộ độc thuốc có thể đe doạ tính mạng ngay lần đầu và người làm thường đánh giá thấp mức nguy hiểm.