Khi có người gặp tai nạn lúc làm thử thách, ba việc quan trọng nhất là bảo đảm an toàn cho chính mình, gọi cấp cứu 115 khi có dấu hiệu nặng, và giữ cho người bị nạn thở được cho tới khi nhân viên y tế đến. Hầu hết các bước sơ cứu ban đầu không đòi hỏi dụng cụ, chỉ cần biết việc nào nên làm và việc nào tuyệt đối tránh.
Bài này gom các tình huống hay gặp trong thử thách mạng xã hội, từ bất tỉnh, nghẹn, bỏng, ngộ độc đến ngã đập đầu, thành một bảng tra nhanh, kèm cách gọi 115 cho hiệu quả và những mẹo sơ cứu sai đang lan trên mạng. Nội dung theo nguyên tắc sơ cứu chung, không thay cho khoá huấn luyện sơ cứu có thực hành.
Nguyên tắc chung trước khi làm bất cứ điều gì
Việc đầu tiên luôn là nhìn quanh. Chỗ người bị nạn đang nằm có xe qua lại, có lửa, có khí độc, có dây điện, có nước sâu hay vật sắp đổ không? Một người cứu bị thương thì số nạn nhân thành hai, và không còn ai gọi cấp cứu. Nếu hiện trường nguy hiểm mà bạn không có cách làm an toàn, hãy gọi 115 và các lực lượng hỗ trợ, đứng ở chỗ an toàn chỉ dẫn.
Việc thứ hai là đánh giá nhanh: gọi to, lay nhẹ vai. Người bị nạn có phản ứng không, có thở bình thường không, có chảy máu nhiều không. Ba câu hỏi này quyết định mức độ khẩn cấp. Người không phản ứng, không thở hoặc thở bất thường, chảy máu ồ ạt cần cấp cứu ngay lập tức.
Việc thứ ba là gọi người hỗ trợ. Trong nhóm bạn đang quay thử thách, phân công rõ ràng: một người gọi 115, một người ở với nạn nhân, một người ra đầu ngõ đón xe cấp cứu, một người tìm người lớn hoặc bảo vệ. Hoảng loạn thường làm cả nhóm cùng đứng nhìn; chỉ định đích danh "bạn A gọi 115" hiệu quả hơn "ai đó gọi đi". Và trong lúc đó, tắt máy quay; quay tiếp chỉ làm chậm việc cứu người.
Gọi 115 sao cho xe đến nhanh và đúng
Ở Việt Nam, 115 là số cấp cứu y tế; 114 là cứu nạn, cứu hộ và chữa cháy; 113 là công an. Khi gọi 115, tổng đài viên sẽ hỏi theo trình tự, bạn chỉ cần trả lời rõ ràng:
- Địa chỉ chính xác: số nhà, tên đường, phường hoặc xã, tỉnh thành, điểm mốc dễ nhận ra. Nếu ở trường học, nói rõ cổng nào, dãy nhà nào.
- Chuyện gì đã xảy ra: ví dụ "một bạn nam khoảng 14 tuổi ngất sau khi nhịn thở", "nuốt chất tẩy rửa", "ngã từ chồng thùng đập đầu".
- Tình trạng hiện tại: có tỉnh không, có thở không, có chảy máu, co giật, khó thở không.
- Số người bị nạn và số điện thoại để tổng đài gọi lại.
- Không cúp máy trước khi tổng đài viên cho phép. Họ có thể hướng dẫn bạn ép tim, đặt tư thế, cầm máu qua điện thoại.
- Cử người đón xe ở cổng, đầu ngõ; mở sẵn lối đi, cửa thang máy nếu có.
Ngay cả khi không chắc tình trạng có đủ nặng hay không, gọi 115 để tổng đài viên đánh giá vẫn tốt hơn chần chừ. Họ được đào tạo để phân loại mức độ khẩn cấp qua điện thoại.
Bảng tra nhanh theo tình huống
Bảng dưới đây gom các tình huống hay gặp ở các thử thách đã nêu trong danh mục. Cột cuối là những việc phổ biến nhưng sai, có thể làm tình trạng nặng thêm:
| Tình huống | Làm ngay | Tránh |
|---|---|---|
| Bất tỉnh nhưng còn thở bình thường | Gọi 115, đặt nằm nghiêng an toàn, theo dõi hơi thở liên tục | Cho uống nước, vỗ mặt mạnh, để nằm ngửa một mình |
| Không thở hoặc chỉ thở ngáp | Gọi 115, ép tim ngoài lồng ngực liên tục theo hướng dẫn tổng đài viên, dùng máy AED nếu có | Chờ xem có tự tỉnh không, mất thời gian tìm mạch |
| Nghẹn, hóc khi ăn nhanh, nhét đầy miệng | Nếu ho được, khuyến khích ho; nếu không ho, không nói được: vỗ lưng và ép bụng theo hướng dẫn sơ cứu | Móc họng bằng tay khi không thấy dị vật, cho uống nước |
| Bỏng nóng hoặc bỏng lạnh | Nước mát chảy nhẹ khoảng 20 phút với bỏng nóng; làm ấm từ từ với bỏng lạnh; che bằng màng bọc sạch | Chườm đá, bôi kem đánh răng, nước mắm, chọc vỡ bóng nước |
| Hoá chất dính da, bắn vào mắt | Rửa liên tục bằng nhiều nước sạch, cởi quần áo dính hoá chất, giữ bao bì | Trung hoà bằng chất khác, dụi mắt |
| Nuốt chất tẩy rửa, uống thuốc quá liều | Gọi 115, giữ vỉ thuốc hoặc bao bì, nằm nghiêng nếu lơ mơ | Tự gây nôn, cho uống sữa hoặc "thuốc giải" dân gian |
| Ngã đập đầu, nghi chấn thương cột sống | Giữ nguyên tư thế, cố định đầu cổ thẳng trục, gọi 115 | Đỡ ngồi dậy, xoay cổ, cho đi lại ngay |
| Đuối nước | Đưa lên bờ an toàn, gọi 115, kiểm tra thở, thổi ngạt và ép tim nếu ngừng thở | Dốc ngược để "xốc nước", nhảy xuống cứu khi không được huấn luyện |
Bảng chỉ là bản tóm tắt. Các bài về từng nhóm thử thách trong danh mục giải thích kỹ hơn cơ chế và dấu hiệu; hướng dẫn chi tiết từng kỹ thuật như ép tim, xử trí hóc dị vật theo lứa tuổi nên học qua khoá sơ cứu có người hướng dẫn thực hành.
Nghẹn khi làm thử thách ăn: tình huống ít người nghĩ tới
Nhiều thử thách ăn uống trông vô hại nhưng có rủi ro hóc nghẹn: nhét càng nhiều kẹo dẻo vào miệng càng tốt rồi cố nói một câu, ăn thật nhanh một lượng lớn, vừa ăn vừa cười đùa, nhảy nhót. Thử thách nhét kẹo dẻo vào miệng từng được ghi nhận có ca tử vong do ngạt ở nước ngoài. Khi miệng đầy thức ăn mềm, dính, phản xạ nuốt và ho bị cản trở, thức ăn dễ trôi vào đường thở.
Phân biệt nghẹn một phần và nghẹn hoàn toàn rất quan trọng. Người còn ho được, nói được, thở được là đường thở còn thông một phần: khuyến khích họ ho mạnh, không vỗ lưng hay can thiệp mạnh lúc này. Người không ho được, không nói được, ôm cổ, mặt tím tái là nghẹn hoàn toàn: cần xử trí ngay bằng các động tác vỗ lưng và ép bụng theo hướng dẫn sơ cứu hiện hành, đồng thời có người gọi 115. Với trẻ dưới một tuổi, kỹ thuật khác người lớn.
Nếu người bị nghẹn mất ý thức, đặt nằm xuống, gọi 115 và bắt đầu ép tim; khi mở miệng thổi ngạt, nhìn xem có dị vật thấy rõ thì lấy ra, không móc mù. Sau khi đã tống được dị vật, người bị nghẹn vẫn nên được bác sĩ kiểm tra, vì các động tác ép bụng có thể gây tổn thương bên trong và có thể còn sót mảnh nhỏ trong đường thở.
Những mẹo sơ cứu sai đang lan trên mạng
Bôi kem đánh răng, nước mắm, lòng trắng trứng lên vết bỏng. Những thứ này không làm mát sâu, giữ nhiệt trong da, dễ gây nhiễm trùng và làm bác sĩ khó đánh giá độ sâu vết bỏng. Nước mát chảy nhẹ là cách đúng.
Gây nôn khi ai đó nuốt chất lạ. Gây nôn có thể làm bỏng thêm thực quản với chất ăn mòn, gây sặc vào phổi khi người bệnh lơ mơ, và không loại bỏ được phần đã hấp thu. Việc này là quyết định của bác sĩ.
Nhét vật cứng vào miệng người đang co giật. Người co giật không "nuốt lưỡi". Nhét thìa, đũa, ngón tay vào miệng có thể làm gãy răng, rách miệng, gây tắc đường thở và làm người cứu bị cắn. Hãy dọn vật cứng xung quanh, kê mềm dưới đầu, nghiêng người khi cơn giật dừng.
Dốc ngược người đuối nước để xốc nước ra. Lượng nước vào phổi thường không nhiều, dốc ngược làm mất thời gian quý giá và có thể gây sặc chất nôn. Ưu tiên là kiểm tra thở, thổi ngạt và ép tim nếu ngừng thở.
Đỡ người ngã đập đầu ngồi dậy, cho đi lại "xem có sao không". Nếu có chấn thương cột sống, cử động có thể gây liệt. Nếu có chấn thương sọ não, người bị nạn cần nằm yên và được theo dõi. Giữ nguyên tư thế, gọi 115.
Cho người say, người ngộ độc uống cà phê, nước chanh để tỉnh. Không có đồ uống nào "giải" được ngộ độc rượu hay thuốc. Người lơ mơ uống vào dễ sặc. Đặt nằm nghiêng, theo dõi thở, gọi cấp cứu khi có dấu hiệu nặng.
Sau sự cố: theo dõi, tâm lý và học sơ cứu
Nhiều tổn thương do thử thách có thể biểu hiện muộn: chảy máu trong sọ sau cú ngã, tổn thương gan sau quá liều thuốc, viêm phổi sau khi sặc bột, nhiễm trùng vết bỏng. Vì vậy, kể cả khi người bị nạn đã thấy ổn, nên đi khám và theo dõi những dấu hiệu bác sĩ dặn trong vài ngày sau. Đừng để sự ngại ngùng vì "làm trò dại" khiến người bị nạn giấu chuyện với bố mẹ hay bác sĩ.
Người chứng kiến, nhất là bạn bè cùng quay thử thách, có thể bị ám ảnh, mất ngủ, tự trách sau sự cố. Những phản ứng này là bình thường trong những ngày đầu. Nói chuyện với người tin cậy, với giáo viên tư vấn tâm lý ở trường giúp xử lý cảm xúc; nếu kéo dài hàng tuần và ảnh hưởng học tập, sinh hoạt, nên tìm đến chuyên gia. Nếu thử thách bắt nguồn từ một video trên mạng, báo cáo video đó cho nền tảng để người khác không gặp nạn tương tự.
Cuối cùng, cách chuẩn bị tốt nhất cho những tình huống này là học sơ cứu có thực hành. Nhiều tổ chức như Hội Chữ thập đỏ, bệnh viện, trung tâm cấp cứu và một số trường học có tổ chức các lớp sơ cứu cơ bản. Vài giờ học ép tim, xử trí hóc dị vật và đặt tư thế nằm nghiêng có thể quyết định kết quả của những phút đầu, khi xe cấp cứu chưa kịp tới.
Câu hỏi thường gặp
Không biết sơ cứu thì có nên đụng vào người bị nạn không?
Bạn vẫn giúp được nhiều: gọi 115, bảo đảm hiện trường an toàn, ở bên người bị nạn và làm theo hướng dẫn của tổng đài viên. Với người ngừng thở, ép tim theo hướng dẫn qua điện thoại tốt hơn nhiều so với không làm gì. Điều cần tránh là các mẹo sai như gây nôn hay đỡ người nghi chấn thương cột sống ngồi dậy.
Tư thế nằm nghiêng an toàn dùng khi nào?
Dùng cho người bất tỉnh nhưng vẫn thở bình thường và không nghi chấn thương cột sống. Tư thế này giúp lưỡi không tụt ra sau chặn đường thở và chất nôn chảy ra ngoài thay vì vào phổi. Người ở tư thế này vẫn cần được theo dõi liên tục cho tới khi cấp cứu đến.
Có nên tự chở người bị nạn đến viện thay vì chờ 115 không?
Tuỳ tình huống. Với nghi chấn thương cột sống, bất tỉnh, ngừng thở, khó thở nặng, nên chờ xe cấp cứu vì có nhân viên và thiết bị hỗ trợ trên đường. Với tổn thương nhẹ, tỉnh táo, tự đi được, có thể tự đưa đến cơ sở y tế gần nhất. Khi không chắc, gọi 115 để được tư vấn.
Người bị nghẹn vẫn ho được thì có cần vỗ lưng không?
Không nên can thiệp mạnh khi người đó vẫn ho, nói hoặc thở được, vì ho là cách tống dị vật hiệu quả nhất. Hãy khuyến khích họ tiếp tục ho và ở bên theo dõi. Chỉ khi họ không ho, không nói, không thở được mới cần xử trí vỗ lưng, ép bụng và gọi 115.
Có nên quay video lúc sơ cứu để làm bằng chứng không?
Ưu tiên là cứu người, không phải quay phim. Người đứng ngoài không tham gia cứu có thể ghi lại nếu cần cho cơ quan chức năng, nhưng không nên đăng lên mạng vì xâm phạm quyền riêng tư và hình ảnh của người bị nạn. Video tai nạn lan truyền còn gây tổn thương cho gia đình họ.
Học sơ cứu ở đâu tại Việt Nam?
Hội Chữ thập đỏ ở nhiều địa phương, một số bệnh viện và trung tâm cấp cứu thường tổ chức lớp sơ cứu cơ bản cho người dân, học sinh, người lao động. Một số trường học và doanh nghiệp mời giảng viên về tập huấn. Nên chọn lớp có thực hành trên mô hình, không chỉ xem video.