Rất nhiều trend sống nhờ người lạ: phỏng vấn dạo hỏi câu đố, khen ngợi bất ngờ rồi quay phản ứng, tặng quà người bán hàng rong, chọc ghẹo giả vờ hỏi đường, hay đơn giản là quay khoảnh khắc buồn cười của ai đó ngoài phố. Người quay có được lượt xem, còn người bị quay thường không biết, hoặc biết khi video đã lan rộng với bình luận về ngoại hình, giọng nói, nghề nghiệp của mình.
Câu trả lời ngắn: quay ở nơi công cộng không có nghĩa là được tự do đăng hình người khác. Pháp luật Việt Nam bảo vệ quyền của cá nhân đối với hình ảnh, và ngoài luật còn có câu hỏi đạo đức: người trong video có muốn xuất hiện trước hàng chục nghìn người lạ không. Bài này phân biệt các tình huống quay người lạ thường gặp, nêu nguyên lý pháp lý, và hướng dẫn cách xin phép để video vẫn làm được mà không làm hại ai.
Nơi công cộng không đồng nghĩa với hết riêng tư
Một suy nghĩ phổ biến là đã ra đường thì ai cũng có thể bị nhìn thấy, nên quay lại cũng chẳng sao. Lập luận này bỏ qua hai khác biệt. Thứ nhất, nhìn thấy khác với ghi lại: người đi đường thấy bạn vài giây rồi quên, còn video lưu lại, phát lại, phóng to, cắt ghép được. Thứ hai, ghi lại khác với phát tán: một đoạn quay trong máy không gây hại, nhưng đăng lên kèm chú thích và hàng nghìn bình luận thì có thể.
Bộ luật Dân sự 2015 quy định cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình, và việc sử dụng hình ảnh của người khác về nguyên tắc phải được người đó đồng ý. Luật cũng có những trường hợp ngoại lệ, chẳng hạn hình ảnh từ hoạt động công cộng mà không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh. Ranh giới ngoại lệ này không đơn giản, và một video trend thường không nằm gọn trong đó, vì người bị quay là nhân vật chính chứ không phải người lướt qua trong một cảnh đông.
Nói cách khác, khác biệt quan trọng là người lạ có phải là trọng tâm của video hay không. Một cảnh quay phố đông, mọi người chỉ là hậu cảnh nhỏ, khác hẳn video lấy phản ứng của một người cụ thể làm nội dung chính.
Các kiểu trend quay người lạ và mức độ rủi ro
Bảng xếp từ ít rủi ro đến nhiều rủi ro. Mức độ không chỉ phụ thuộc vào việc có xin phép hay không mà còn vào việc người bị quay có bị đặt vào thế bất lợi không.
| Kiểu trend | Người lạ ở vị trí nào | Mức rủi ro và điều cần làm |
|---|---|---|
| Quay phố, chợ, lễ hội làm cảnh nền | Hậu cảnh, không ai là trọng tâm | Thấp; tránh dừng lâu ở mặt một người cụ thể |
| Phỏng vấn dạo có giới thiệu trước | Trọng tâm, biết mình đang được quay | Thấp nếu hỏi rõ mục đích đăng, cho người đó từ chối |
| Khen, tặng quà bất ngờ rồi quay phản ứng | Trọng tâm, không biết trước | Trung bình; phải hỏi ý trước khi đăng, nhất là với người bán hàng, người lớn tuổi |
| Quay khoảnh khắc ai đó vấp ngã, cãi nhau, mặc lạ | Trọng tâm, ở thế bất lợi | Cao; dễ xúc phạm danh dự, gây "ném đá"; không nên đăng |
| Chọc ghẹo, giả vờ tình huống để quay phản ứng | Trọng tâm, bị đánh lừa | Cao; có thể gây sợ hãi, xung đột, phản cảm |
| Quay lén ở nơi riêng tư hơn (phòng thay đồ, nhà vệ sinh, cửa sổ nhà người khác) | Bị xâm phạm | Rất cao; có thể vi phạm pháp luật nghiêm trọng, tuyệt đối không làm |
Hai nhóm cuối không chỉ là chuyện nên hay không. Video đặt người khác vào tình thế xấu hổ có thể làm phát sinh trách nhiệm bồi thường, và quay ở nơi riêng tư là hành vi bị cấm.
Cách xin phép để video vẫn tự nhiên
Nhiều người ngại xin phép vì sợ mất tính bất ngờ. Thực tế các kênh phỏng vấn đường phố lâu năm vẫn giữ được phản ứng tự nhiên vì họ xin phép đúng lúc và đúng cách.
- Với cảnh cần tự nhiên, quay trước, hỏi sau: quay xong khoảnh khắc, giới thiệu ngay bạn là ai, quay để làm gì, đăng ở đâu, và hỏi người đó có đồng ý cho đăng không.
- Cho xem lại đoạn vừa quay ngay tại chỗ. Người được quay thường yên tâm hơn khi biết mình trông thế nào.
- Nói rõ phạm vi: video sẽ lên tài khoản nào, có thể nhiều người xem, có thể bị người khác chia sẻ. Đồng ý khi không hiểu phạm vi thì chưa phải đồng ý thật.
- Ghi lại sự đồng ý bằng một câu nói trong video hoặc một đoạn ghi âm ngắn, phòng khi sau này có thắc mắc.
- Tôn trọng lời từ chối, xoá đoạn quay ngay trước mặt họ nếu được yêu cầu.
- Để lại cách liên hệ như tên tài khoản, để người đó có thể yêu cầu gỡ video sau này.
- Với trẻ em, phải hỏi cha mẹ hoặc người giám hộ đi cùng; nếu trẻ đi một mình, không quay trẻ làm nhân vật chính.
Khi người được quay từ chối mà khoảnh khắc quá hay, phương án là làm mờ mặt, cắt giọng, hoặc chỉ giữ phần hình không nhận ra được. Nếu vẫn nhận ra được người đó qua dáng, áo, chỗ bán hàng, thì không đăng.
Những nhóm người cần đặc biệt tôn trọng
Người lao động trên đường phố. Người bán hàng rong, xe ôm, công nhân vệ sinh, người nhặt ve chai thường là nhân vật của các trend "làm việc tốt". Ý định có thể tốt, nhưng video làm lộ chỗ làm ăn, hoàn cảnh, và đôi khi khiến họ bị làm phiền sau đó. Hỏi ý kiến và cân nhắc có cần quay hay không.
Người lớn tuổi. Nhiều người không hiểu video sẽ lên mạng và lan rộng thế nào. Cần giải thích kỹ hơn và cẩn trọng hơn với những câu trả lời có thể bị cắt ghép thành trò cười.
Trẻ em và học sinh. Trẻ không tự quyết được việc xuất hiện công khai, và video có trẻ dễ bị lợi dụng. Quy tắc an toàn là không quay trẻ lạ làm nhân vật chính.
Người đang gặp nạn hoặc đang buồn. Tai nạn giao thông, người bị cướp, người khóc ở bệnh viện không phải nội dung trend. Ưu tiên giúp đỡ hoặc gọi người hỗ trợ, không giơ máy quay.
Người có khiếm khuyết hoặc ngoại hình khác biệt. Video lấy ngoại hình người khác làm điểm gây cười là hình thức bắt nạt, dù người quay không nghĩ vậy.
Khi chính mình bị quay và đăng lên mà không đồng ý
Nếu phát hiện mình là nhân vật trong một video trend mà không hề đồng ý, bước đầu tiên là lưu bằng chứng: đường dẫn, tên tài khoản, ảnh chụp màn hình có thời gian. Sau đó có thể nhắn trực tiếp cho người đăng đề nghị gỡ, vì nhiều người đăng không có ý xấu và sẽ gỡ khi được yêu cầu lịch sự.
Nếu người đăng không phản hồi, dùng chức năng báo cáo của nền tảng với lý do vi phạm quyền riêng tư hoặc đăng hình ảnh không được phép. Các nền tảng lớn đều có quy trình riêng cho khiếu nại của người xuất hiện trong video, thường cần chứng minh bạn chính là người đó. Khi video kèm lời lẽ xúc phạm, bôi nhọ, hoặc khiến bạn bị quấy rối ngoài đời, có thể trình báo công an hoặc nhờ luật sư tư vấn hướng yêu cầu bồi thường.
Về tâm lý, bị lên mạng ngoài ý muốn có thể gây căng thẳng thật, nhất là khi bình luận tiêu cực. Hạn chế đọc bình luận, nhờ người thân theo dõi thay, và tìm người tin cậy để nói chuyện là những việc giúp ích trong thời gian video còn lan truyền.
Nghĩ lại về lượt xem
Trend quay người lạ thường đạt lượt xem cao vì phản ứng thật luôn hấp dẫn hơn diễn. Chính điều đó làm người quay dễ bỏ qua câu hỏi người trong video được gì và mất gì. Người quay được lượt xem, người bán hàng rong có thể được thêm khách, nhưng cũng có thể bị làm phiền, bị chê bai, bị cơ quan quản lý chú ý vì bán ở chỗ không được phép.
Một phép thử đơn giản trước khi đăng: hãy tưởng tượng người trong video ngồi xem cùng bạn, đọc từng bình luận. Nếu bạn thấy ngại, video có vấn đề. Phép thử thứ hai: nếu người đó là mẹ bạn, em bạn, bạn có muốn video được đăng không?
Những kênh đường phố được quý lâu dài thường là kênh mà người được quay vui vẻ chia sẻ lại video của chính họ. Đó là thước đo tốt hơn lượt xem cho thấy video đã tôn trọng người khác.
Những nơi có quy định riêng về quay phim
Ngoài nguyên tắc chung về hình ảnh cá nhân, nhiều địa điểm có nội quy riêng về chụp ảnh, quay phim mà người bắt trend hay bỏ qua. Bệnh viện và cơ sở y tế thường cấm quay ở khu điều trị để bảo vệ người bệnh. Trường học, nhà trẻ hạn chế người ngoài quay học sinh. Sân bay, ga tàu, cơ quan nhà nước có những khu vực an ninh cấm ghi hình, thường được báo bằng biển ở lối vào.
Trung tâm thương mại, siêu thị, rạp chiếu phim, bảo tàng và triển lãm cũng có thể cấm hoặc giới hạn quay phim theo quy định của đơn vị quản lý, nhất là khi quay có mục đích đăng tải. Người bắt trend ở những nơi này đôi khi bị nhân viên yêu cầu dừng; việc đó không phải làm khó, mà là thực hiện nội quy.
Một nhóm đặc biệt là khu vực quân sự, mục tiêu bảo vệ và những nơi có biển cấm quay phim, chụp ảnh. Ở đây không chỉ là nội quy mà là quy định pháp luật, và vi phạm có thể bị xử lý. Nguyên tắc thực tế: thấy biển cấm thì cất máy; không thấy biển mà không chắc, hỏi nhân viên trước khi quay, đặc biệt khi trong khung hình có người khác làm trọng tâm.
Câu hỏi thường gặp
Quay người lạ ở hậu cảnh khi đang bắt trend ngoài phố có vi phạm không?
Người đi ngang chỉ là hậu cảnh, không phải trọng tâm và không bị đặt vào thế bất lợi thì thường không phải vấn đề. Tuy vậy nếu ai đó hiện rõ mặt quá lâu hoặc trong tình huống nhạy cảm, nên làm mờ hoặc cắt đoạn đó.
Người được quay đồng ý bằng miệng rồi sau đó đòi gỡ thì sao?
Về đạo đức, nên gỡ. Đồng ý lúc quay thường dựa trên hiểu biết hạn chế về việc video sẽ lan thế nào, và người đó có thể gặp hệ quả không lường trước. Giữ video để giữ lượt xem hiếm khi đáng với rủi ro tranh chấp.
Làm mờ mặt người lạ có đủ để đăng không?
Nếu không ai nhận ra được người đó qua giọng, dáng, quần áo, nơi làm việc thì làm mờ là cách hợp lý. Nhưng với người bán hàng ở một vị trí cố định, làm mờ mặt không che được danh tính vì ai quen khu đó cũng nhận ra.
Quay cảnh người khác vi phạm giao thông, xả rác rồi đăng lên có được không?
Việc ghi lại vi phạm để báo cơ quan chức năng khác với đăng lên để bêu xấu. Đăng công khai kèm bình luận có thể dẫn tới ném đá người đó và phát sinh tranh chấp. Gửi cho cơ quan có thẩm quyền qua kênh chính thức là cách an toàn hơn.
Trẻ em tự chạy vào khung hình khi quay ngoài công viên thì xử lý thế nào?
Nếu trẻ chỉ lướt qua, cắt hoặc làm mờ đoạn đó trước khi đăng. Nếu trẻ thành tâm điểm của video, không đăng, hoặc hỏi ý cha mẹ đứng gần. Tránh để trẻ lạ xuất hiện rõ mặt trong video công khai.
Có nên quay để làm bằng chứng khi bị người lạ gây sự không?
Quay để tự bảo vệ và cung cấp cho công an là hợp lý, miễn là giữ an toàn cho mình trước. Nhưng đăng đoạn quay lên mạng để kêu gọi cộng đồng xử lý thường làm sự việc phức tạp hơn; nên để cơ quan chức năng xử lý.