Có một dòng trend không bao giờ cũ: khoe. Khoe vé máy bay đầu tiên, khoe thẻ lên tàu đi du lịch, khoe giấy báo trúng tuyển, khoe bằng lái mới lấy, khoe hợp đồng lao động, khoe bảng lương tháng đầu. Niềm vui là thật, nhưng những tấm giấy này được làm ra để chứng minh danh tính và quyền của bạn, nên trên đó có những dòng chữ và mã số mà người khác có thể dùng thay bạn.
Nguyên tắc ngắn gọn: thứ đáng khoe là sự kiện, không phải tờ giấy. Bạn có thể cho người xem biết mình sắp bay, mình vừa đỗ, mình có việc mới mà không cần đưa mã đặt chỗ, số giấy tờ, mã vạch hay con số thu nhập lên mạng. Bài này liệt kê từng loại giấy hay xuất hiện trong trend, chỉ ra phần nào nguy hiểm, và cách che sao cho không bị khôi phục lại.
Vì sao một tấm vé có thể bị dùng để gây hại
Tấm vé hay thẻ lên máy bay không chỉ là tờ giấy cho phép bạn qua cửa. Trên đó thường có họ tên đầy đủ và mã đặt chỗ, và với nhiều hãng, hai thông tin này đủ để đăng nhập vào trang quản lý đặt chỗ. Mã vạch hoặc mã QR trên thẻ cũng chứa các thông tin đó dưới dạng mà máy đọc được, nên dù bạn đã che dòng chữ, mã vạch để lộ vẫn có thể bị giải mã bằng ứng dụng quét thông thường.
Ai đó vào được trang đặt chỗ có thể xem lịch trình, thông tin liên hệ, thậm chí thay đổi hoặc huỷ chặng bay tuỳ chính sách của hãng. Trường hợp thường gặp hơn là lừa đảo có chủ đích: kẻ gian biết bạn bay chuyến nào, giờ nào, rồi gọi hoặc nhắn tin giả làm hãng báo chuyến bị huỷ, yêu cầu chuyển phí đổi vé. Vì mọi chi tiết đều khớp, nạn nhân dễ tin.
Thêm một tầng nữa: ảnh vé du lịch cho người xem biết nhà bạn sẽ vắng trong bao lâu. Kết hợp với video khác lộ chỗ ở, đây là tổ hợp rủi ro cao. Vì vậy với vé, lời khuyên phổ biến của các hãng hàng không là không đăng ảnh thẻ lên máy bay lên mạng, kể cả sau chuyến bay, vì mã vẫn có thể còn liên kết với hồ sơ của bạn một thời gian.
Từng loại giấy tờ trong trend: phần nào nguy hiểm
Bảng dưới không có nghĩa là phải giấu hẳn tờ giấy. Phần lớn có thể khoe nếu che đúng các trường ở cột giữa.
| Loại giấy | Phần cần che | Vì sao |
|---|---|---|
| Thẻ lên máy bay, vé tàu xe | Mã đặt chỗ, mã vạch hoặc mã QR, số vé, họ tên đầy đủ | Đủ để tra cứu hoặc can thiệp đặt chỗ, dựng kịch bản lừa đảo |
| Căn cước, hộ chiếu, bằng lái | Số giấy tờ, ngày sinh, địa chỉ, mã QR, ảnh chân dung | Là bộ thông tin dùng để mạo danh, mở tài khoản, vay tiền |
| Giấy báo trúng tuyển, giấy khen | Số báo danh, mã hồ sơ, ngày sinh, trường cũ | Mã hồ sơ có thể dùng để tra cứu thông tin; trường cũ là câu hỏi bảo mật phổ biến |
| Hợp đồng lao động, quyết định nhận việc | Tên công ty, mức lương, mã nhân viên, chữ ký | Lộ thông tin nội bộ, có thể vi phạm điều khoản bảo mật |
| Bảng lương, sao kê, ảnh số dư | Số tài khoản, số thẻ, con số thu nhập, tên ngân hàng | Mời gọi lừa đảo và vay mượn; số tài khoản kèm họ tên dễ bị lợi dụng |
| Thẻ ngân hàng | Toàn bộ số thẻ, ngày hết hạn, mặt sau | Có thể bị dùng giao dịch trực tuyến ở nơi không đòi mã xác thực |
| Đơn thuốc, kết quả khám | Tên bệnh viện, mã bệnh nhân, chẩn đoán | Dữ liệu sức khoẻ thuộc nhóm dữ liệu nhạy cảm |
| Phiếu giao hàng | Tên, số nhà, số điện thoại | Lộ chỗ ở trực tiếp |
Nếu không chắc một trường nào đó có quan trọng không, cứ che. Người xem quan tâm khoảnh khắc của bạn, không ai cần đọc số giấy tờ để chung vui.
Che sao cho đúng: những cách che hỏng hay gặp
Làm mờ nhẹ. Hiệu ứng làm mờ yếu hoặc kiểu vẽ khảm ô to đôi khi vẫn để đọc được chữ số khi phóng to, nhất là với dãy số ngắn và phông chữ quen thuộc. Với thông tin quan trọng, dùng khối màu đặc phủ kín thay vì làm mờ.
Tô bằng bút đánh dấu bán trong suốt. Một số công cụ vẽ trên điện thoại có bút trong suốt; tăng độ tương phản hoặc chỉnh độ sáng là chữ hiện lại. Chọn bút đặc, độ mờ đục tối đa, và tô nhiều lớp.
Che chữ nhưng quên mã vạch. Mã vạch và mã QR chứa thông tin tương đương dòng chữ. Đây là lỗi phổ biến nhất trong ảnh khoe vé.
Che trên ảnh nhưng quên video. Trong video, chỉ cần vài khung hình chưa che là đủ. Người xem có thể dừng hình đúng khung đó. Nếu tờ giấy xuất hiện trong video, che xuyên suốt hoặc cắt hẳn đoạn đó.
Che ở ảnh đăng, quên ảnh gốc. Một số nền tảng cho xem ảnh chất lượng gốc, hoặc bạn lỡ gửi ảnh gốc cho bạn bè trước, rồi người khác đăng lại. Che xong, xuất thành ảnh mới và chỉ chia sẻ ảnh đã xuất.
Che một tấm, lộ ở tấm khác. Trend thường đăng nhiều ảnh liền nhau. Một ảnh đã che kỹ, nhưng ảnh bên cạnh chụp cùng tờ giấy ở góc khác lại lộ nguyên.
Vì sao trend khoe giấy tờ cứ quay lại mỗi mùa
Trend khoe giấy tờ có lịch riêng: mùa hè là giấy báo trúng tuyển và kết quả thi, cuối năm là vé về quê và vé du lịch, đầu năm là hợp đồng việc mới và thưởng Tết. Vì gắn với cột mốc đời người, trend này không cần âm thanh thịnh hành mới lan được; chỉ cần vài người trong vòng bạn bè đăng là những người khác đăng theo. Tấm giấy trở thành bằng chứng của thành tích, và người đăng muốn bằng chứng ấy rõ ràng nhất có thể.
Chính mong muốn "rõ ràng" đó làm rủi ro tăng. Ảnh chụp thẳng, đủ sáng, đọc được từng chữ là ảnh đẹp theo con mắt người khoe, nhưng cũng là ảnh dễ khai thác nhất. Một tâm lý khác là cảm giác đám đông an toàn: thấy nhiều người cùng khoe, ai cũng nghĩ chuyện lộ thông tin là hiếm. Thật ra số người khoe càng nhiều thì kẻ gian càng có nhiều mục tiêu để chọn, và họ chọn người để lộ nhiều nhất.
Hiểu được lịch mùa giúp bạn chủ động: trước mỗi mùa thi, mùa nghỉ lễ, mùa thưởng, có thể nhắc người trong nhà, nhất là con em mới dùng mạng xã hội, về cách khoe mà không lộ. Một lời nhắc đúng lúc hiệu quả hơn nhiều so với việc gỡ ảnh sau khi đã lan đi.
Khoe thu nhập, khoe tài sản: rủi ro không chỉ là con số
Trend khoe lương tháng đầu, khoe số dư, khoe sổ tiết kiệm hay khoe sổ đỏ nhà mới thường bị xem nhẹ vì người đăng nghĩ con số là chuyện riêng, ai ghen tị thì kệ họ. Rủi ro thật nằm ở chỗ khác. Ảnh sao kê, bảng lương thường kèm số tài khoản và tên ngân hàng, đủ để kẻ gian dựng cuộc gọi giả nhân viên ngân hàng có thông tin khớp với bạn.
Thứ hai, thông tin thu nhập công khai biến bạn thành mục tiêu của các lời mời đầu tư, vay mượn, góp vốn, trong đó không ít là lừa đảo. Người lạ nắm được bạn vừa có một khoản tiền sẽ tìm cách tiếp cận đúng lúc. Thứ ba, giấy tờ nhà đất có số thửa, địa chỉ, tên chủ sở hữu; ảnh này vừa lộ chỗ ở, vừa có thể bị dùng làm tư liệu cho giấy tờ giả.
Với bảng lương và hợp đồng lao động còn có một vấn đề khác: nhiều công ty xem mức lương và nội dung hợp đồng là thông tin nội bộ, và người lao động có thể đã cam kết bảo mật. Đăng ảnh bảng lương có logo công ty có thể dẫn tới rắc rối với chính nơi mình làm. Nếu muốn chia sẻ niềm vui có việc, nói về công việc thay vì đăng giấy tờ.
Cách khoe mà không lộ
Những cách dưới vẫn giữ được tinh thần của trend, chỉ thay tờ giấy bằng thứ khác hoặc xử lý tờ giấy trước khi lên hình.
- Khoe khung cảnh thay vì giấy tờ: cánh máy bay qua cửa sổ, sân ga, cổng trường mới, bàn làm việc đầu tiên. Người xem hiểu ngay câu chuyện.
- Chụp tờ giấy ở góc xa và nghiêng, sao cho chỉ thấy màu sắc, logo chung, không đọc được dòng nào. Kiểm tra bằng cách phóng to hết cỡ trên chính điện thoại.
- Gập hoặc úp phần có thông tin trước khi chụp, thay vì chụp rồi mới che. Cách vật lý luôn chắc hơn cách chỉnh sửa.
- Nếu đã chụp, che bằng khối màu đặc, rồi lưu thành ảnh mới, xoá ảnh gốc khỏi album chia sẻ.
- Đợi qua thời điểm nhạy cảm: khoe vé sau khi đã về nhà, khoe giấy báo trúng tuyển sau khi đã hoàn tất thủ tục nhập học.
- Không đọc to thông tin trong video. Một số trend lồng tiếng đọc kết quả, đọc điểm, đọc số báo danh; phần âm thanh này lộ y như chữ.
Nếu đã lỡ đăng ảnh vé hay giấy tờ còn nguyên thông tin, hãy gỡ ảnh, rồi xử lý theo loại giấy: với vé, liên hệ hãng qua kênh chính thức để kiểm tra đặt chỗ và đổi mật khẩu tài khoản thành viên; với giấy tờ tuỳ thân, cảnh giác các cuộc gọi, tin nhắn dùng thông tin đó; với thẻ ngân hàng, báo ngân hàng khoá và phát hành lại thẻ.
Khi người khác đăng giấy tờ có thông tin của mình
Không phải lúc nào người lộ thông tin của bạn cũng là bạn. Bạn bè khoe ảnh nhóm cầm vé đi du lịch, bố mẹ khoe giấy khen của con, đồng nghiệp khoe quyết định khen thưởng có tên cả phòng. Những trường hợp này thường xuất phát từ ý tốt, nên cách xử lý hiệu quả nhất là nhắn riêng, nhẹ nhàng nhờ che phần có thông tin, thay vì bình luận công khai.
Với tổ chức như nhà trường, cơ quan, câu lạc bộ đăng danh sách có ngày sinh, số giấy tờ, số điện thoại của thành viên, có thể đề nghị bộ phận phụ trách gỡ hoặc che. Theo nguyên lý của quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân hiện hành, bên xử lý dữ liệu phải có mục đích rõ ràng và không công khai quá mức cần thiết.
Nếu ảnh đã bị lan truyền và có dấu hiệu bị lợi dụng, ví dụ có người mạo danh bạn, hãy lưu bằng chứng, báo cáo nội dung trên nền tảng và trình báo cơ quan công an. Với giấy tờ tuỳ thân bị lộ, việc cảnh giác trước các cuộc gọi dùng thông tin đó quan trọng hơn mọi bước kỹ thuật.
Câu hỏi thường gặp
Che hết chữ nhưng để lộ mã QR trên căn cước thì có sao không?
Có. Mã QR trên căn cước công dân chứa các thông tin như số định danh, họ tên, ngày sinh và địa chỉ, đọc được bằng ứng dụng quét thông thường. Che mã QR quan trọng không kém che các dòng chữ.
Ảnh vé máy bay đã dùng xong thì đăng có an toàn không?
An toàn hơn trước chuyến bay nhưng chưa hẳn. Mã đặt chỗ có thể còn liên kết với chặng về hoặc với tài khoản thành viên của bạn, và họ tên kèm lịch trình vẫn là tư liệu cho lừa đảo. Che mã và mã vạch vẫn là cách nên làm.
Khoe điểm thi, kết quả học tập của con có cần che gì không?
Nên che số báo danh, ngày sinh, tên trường nếu có, và cân nhắc việc công khai kết quả học tập của trẻ vì đó là thông tin của con. Một lời chúc mừng không cần kèm bảng điểm.
Có ứng dụng nào tự động che thông tin nhạy cảm trong ảnh không?
Một số điện thoại và ứng dụng chỉnh ảnh có tính năng tự nhận diện và làm mờ chữ, khuôn mặt hay biển số. Chúng tiện nhưng có thể bỏ sót, nhất là mã vạch và chữ viết tay. Luôn tự kiểm tra lại bằng mắt sau khi dùng.
Đăng ảnh hợp đồng lao động đã che tên công ty có vi phạm gì không?
Tuỳ cam kết bảo mật trong hợp đồng và quy định của công ty. Ngay cả khi che tên, bố cục, mẫu dấu, chức danh vẫn có thể làm lộ nơi làm. Hỏi lại bộ phận nhân sự hoặc đọc điều khoản bảo mật trước khi đăng.
Lỡ đăng ảnh thẻ ngân hàng còn đủ số thì nên làm gì ngay?
Gỡ ảnh ngay, liên hệ ngân hàng qua số tổng đài in trên thẻ hoặc ứng dụng chính thức để khoá thẻ và phát hành thẻ mới, rồi theo dõi lịch sử giao dịch vài tuần sau đó để phát hiện giao dịch lạ.