Mỗi đợt trend ảnh AI đều theo cùng một kịch bản: một kiểu ảnh mới xuất hiện, như biến chân dung thành tranh hoạt hình, biến già đi vài chục tuổi, chụp ảnh kỷ yếu kiểu thập niên trước, hay đặt mình vào một bộ phim, rồi trong vài ngày hàng loạt người tải ảnh khuôn mặt lên các ứng dụng để có ảnh đăng theo. Cái giá ít ai nhìn kỹ là bạn vừa giao một bộ ảnh khuôn mặt rõ nét, nhiều khi kèm quyền truy cập cả thư viện ảnh, cho một bên mà mình không biết rõ.
Không phải ứng dụng ảnh AI nào cũng xấu, và không phải lần nào dùng cũng gặp chuyện. Điều cần hiểu là khuôn mặt thuộc loại dữ liệu đặc biệt: không đổi được như mật khẩu, và ngày càng được dùng để mở khoá điện thoại, xác thực ngân hàng, định danh trực tuyến. Bài này giải thích ảnh của bạn đi qua những đâu khi dùng một ứng dụng biến hình, các dấu hiệu ứng dụng đáng ngờ, và cách chơi trend ảnh AI với rủi ro thấp hơn.
Khi bấm "tải ảnh lên", chuyện gì xảy ra
Phần lớn ứng dụng ảnh AI không xử lý trên điện thoại mà gửi ảnh lên máy chủ để chạy mô hình, rồi trả kết quả về. Ngay khoảnh khắc đó, ảnh gốc của bạn đã nằm trên hạ tầng của nhà cung cấp, có thể ở một quốc gia khác. Câu hỏi quan trọng là sau khi trả kết quả, ảnh gốc có bị xoá không, xoá sau bao lâu, và trong thời gian lưu thì được dùng vào việc gì.
Một số dịch vụ kiểu chân dung theo phong cách riêng còn yêu cầu bạn tải lên mười đến hai chục ảnh ở nhiều góc để "dạy" mô hình nhận ra khuôn mặt mình. Bộ ảnh này, về mặt dữ liệu, giá trị hơn nhiều so với một tấm ảnh lẻ, vì nó mô tả khuôn mặt bạn từ nhiều góc và nhiều điều kiện ánh sáng.
Điều khoản sử dụng quyết định phần còn lại. Có nơi cam kết xoá ảnh trong vòng vài ngày, có nơi giữ quyền dùng nội dung người dùng tải lên để cải thiện dịch vụ, có nơi trao cho mình giấy phép rộng với nội dung đó. Năm 2019, ứng dụng biến già FaceApp từng gây tranh luận lớn quanh chính câu chữ trong điều khoản về quyền sử dụng ảnh người dùng; sự việc đó trở thành ví dụ quen thuộc cho thấy người dùng hiếm khi đọc phần này trước khi bấm đồng ý.
Vì sao khuôn mặt khác các loại dữ liệu khác
Không thay được. Lộ mật khẩu thì đổi mật khẩu, lộ số thẻ thì khoá thẻ. Lộ bộ ảnh khuôn mặt rõ nét thì không có cách nào lấy lại hay đổi mặt mới.
Ngày càng là chìa khoá. Mở khoá điện thoại, xác thực giao dịch ngân hàng, định danh tài khoản trực tuyến đều có thể dùng khuôn mặt. Các hệ thống này có cơ chế chống giả mạo, nhưng bộ ảnh chất lượng cao vẫn là nguyên liệu cho những kẻ muốn thử vượt qua.
Nguyên liệu cho ảnh và video giả. Công cụ ghép mặt ngày càng dễ dùng. Ảnh khuôn mặt nhiều góc là đầu vào lý tưởng để tạo ảnh hoặc video giả mạo, từ trò đùa ác ý tới lừa đảo người thân bằng cuộc gọi video giả.
Pháp luật xếp vào nhóm nhạy cảm. Nghị định 13/2023/NĐ-CP xếp dữ liệu sinh trắc học vào nhóm dữ liệu cá nhân nhạy cảm, đòi hỏi bên xử lý có nghĩa vụ cao hơn. Nhưng nghĩa vụ đó chỉ có ý nghĩa với doanh nghiệp chịu sự quản lý của pháp luật Việt Nam; một ứng dụng vô danh đặt máy chủ ở nước ngoài thì người dùng khó đòi hỏi gì.
Đi kèm siêu dữ liệu. Ảnh tải lên có thể kèm thời gian chụp, loại máy, thậm chí toạ độ, nếu ứng dụng nhận tệp gốc thay vì ảnh đã qua xử lý.
Quyền truy cập ứng dụng xin: cái nào hợp lý
Ứng dụng ảnh xin quyền là bình thường, nhưng phạm vi quyền nói lên nhiều điều. Bảng dưới giúp bạn quyết định chấp nhận hay từ chối.
| Quyền xin | Hợp lý khi | Đáng ngờ khi |
|---|---|---|
| Truy cập ảnh | Chỉ chọn vài ảnh cụ thể bạn muốn biến hình | Đòi truy cập toàn bộ thư viện mới cho dùng |
| Máy ảnh | Có tính năng chụp trực tiếp để biến hình | Ứng dụng chỉ xử lý ảnh có sẵn mà vẫn xin máy ảnh |
| Micro | Có tính năng lồng tiếng, đổi giọng | Ứng dụng chỉ làm ảnh tĩnh |
| Danh bạ | Hầu như không có lý do chính đáng với ứng dụng ảnh | Xin danh bạ để "mời bạn bè nhận quà" |
| Vị trí | Hầu như không cần với ứng dụng biến hình | Xin vị trí liên tục, kể cả khi không mở ứng dụng |
| Đăng nhập bằng tài khoản mạng xã hội | Chỉ lấy tên và ảnh đại diện | Xin quyền đăng bài thay bạn, đọc danh sách bạn bè |
Trên các hệ điều hành điện thoại đời mới, bạn có thể cấp quyền ảnh theo kiểu "chỉ những ảnh được chọn" thay vì toàn bộ thư viện. Đây là cài đặt đáng dùng nhất khi thử bất kỳ ứng dụng biến hình nào.
Dấu hiệu một ứng dụng biến hình không đáng tin
Trend ảnh AI là thời điểm hàng loạt ứng dụng nhái xuất hiện để tận dụng lượt tìm kiếm. Một số chỉ để hiện quảng cáo, một số tệ hơn. Những dấu hiệu sau đáng khiến bạn dừng lại:
- Tên và biểu tượng gần giống một ứng dụng đang nổi, nhà phát triển lạ, mới đăng lên kho ứng dụng vài ngày.
- Không có chính sách quyền riêng tư, hoặc chính sách chỉ là vài dòng chung chung không nói ảnh được lưu bao lâu.
- Được giới thiệu qua đường dẫn tải tệp cài đặt bên ngoài kho ứng dụng chính thức, gửi qua tin nhắn hay bình luận.
- Đòi đăng ký gói trả phí ngay sau khi tải ảnh lên, giá hiển thị mập mờ, khó tìm cách huỷ.
- Đòi số điện thoại, thông tin giấy tờ hay quyền quản trị thiết bị để "xác minh".
- Đánh giá trên kho ứng dụng đột ngột toàn năm sao với câu chữ giống nhau, trong khi các đánh giá thấp kể chuyện bị trừ tiền.
- Hứa kết quả không thể có, như "xem mặt con tương lai chính xác", "đoán tuổi thọ".
Với các dịch vụ AI lớn, rủi ro lừa đảo thấp hơn, nhưng câu hỏi về lưu trữ và sử dụng ảnh vẫn còn đó. Hãy tìm trong phần cài đặt xem có tuỳ chọn không cho dùng dữ liệu của mình để huấn luyện mô hình hay không.
Trend lồng tiếng và đổi giọng: giọng nói cũng là dữ liệu
Bên cạnh khuôn mặt, nhiều trend AI dùng đến giọng nói: hát bằng giọng ca sĩ, đổi giọng thành nhân vật hoạt hình, nói tiếng nước ngoài bằng chính giọng mình. Để làm được việc này, ứng dụng cần một đoạn ghi âm giọng bạn. Các nghiên cứu và sản phẩm thương mại về nhân bản giọng nói cho thấy chỉ một đoạn ghi âm ngắn và rõ đã đủ để tạo giọng giả có độ giống đáng kể, dù chất lượng còn tuỳ công cụ.
Giọng nói giả là nguyên liệu quen thuộc của kiểu lừa đảo gọi điện cho người thân, giả giọng con cái hay cha mẹ báo gặp nạn và xin chuyển tiền gấp. Người lớn tuổi đặc biệt dễ tin khi nghe đúng giọng người nhà. Vì vậy, ngoài việc cân nhắc trước khi đưa giọng vào ứng dụng lạ, các gia đình nên thống nhất một câu hỏi hay một từ khoá riêng để xác minh khi nhận cuộc gọi khẩn cấp đòi tiền.
Lưu ý thêm: video bắt trend nói chuyện trực tiếp với ống kính, dù không dùng ứng dụng AI, cũng đã là mẫu giọng công khai. Không cần sợ đến mức ngừng nói trên mạng, nhưng đó là lý do bước xác minh trong gia đình đáng làm.
Chơi trend ảnh AI với rủi ro thấp hơn
Không cần đứng ngoài mọi trend. Những bước dưới giúp bạn vẫn có ảnh vui mà giảm phần lớn rủi ro.
- Ưu tiên dịch vụ của nhà phát triển có danh tính rõ, có chính sách quyền riêng tư cụ thể, cho phép xoá dữ liệu.
- Đọc riêng ba câu trong điều khoản: ảnh lưu bao lâu, có dùng để huấn luyện không, có chia sẻ cho bên thứ ba không. Chỉ cần tìm các từ khoá này, không cần đọc hết.
- Cấp quyền ảnh theo kiểu chọn từng ảnh, từ chối danh bạ, vị trí, micro nếu không cần.
- Dùng ảnh không quá rõ nét: đeo kính, góc nghiêng, ánh sáng tự nhiên. Kết quả AI vẫn đẹp, nhưng bộ dữ liệu bạn trao đi kém giá trị hơn với kẻ xấu.
- Không dùng ảnh của người khác, đặc biệt trẻ em, nếu chưa được đồng ý.
- Xoá tài khoản và dữ liệu sau khi dùng xong nếu ứng dụng có chức năng đó, rồi gỡ ứng dụng.
- Kiểm tra gói đăng ký trong mục quản lý thanh toán của kho ứng dụng sau khi gỡ, vì gỡ ứng dụng không tự huỷ gói.
Nếu đã lỡ dùng một ứng dụng đáng ngờ, hãy thu hồi quyền trong cài đặt điện thoại, đổi mật khẩu tài khoản đã dùng để đăng nhập, và cảnh giác với ảnh hoặc cuộc gọi lạ dùng khuôn mặt, giọng nói của mình trong thời gian sau đó.
Đưa ảnh người khác vào ứng dụng AI: chuyện đồng ý
Nhiều trend AI không chỉ dùng mặt người chơi mà cần thêm người khác: ghép mặt mình với người yêu để xem "con chung trông thế nào", biến cả nhóm bạn thành nhân vật hoạt hình, đặt mặt đồng nghiệp vào một cảnh phim hài. Khi tải ảnh của người khác lên, bạn đang quyết định thay họ việc giao khuôn mặt của họ cho một bên thứ ba, điều mà họ có thể không muốn.
Về nguyên lý, quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân hiện hành đặt nền tảng ở sự đồng ý của chủ thể dữ liệu, và quyền đối với hình ảnh trong Bộ luật Dân sự áp dụng cả khi hình ảnh đã bị biến đổi nhưng vẫn nhận ra người đó. Kết quả ảnh AI đặt một người vào bối cảnh gây cười, gợi cảm hoặc xấu hổ còn có thể bị coi là xúc phạm danh dự, nhân phẩm, dù người tạo chỉ định đùa.
Ranh giới rõ nhất là ảnh người nổi tiếng và người thường bị ghép vào nội dung nhạy cảm. Các nền tảng lớn đều cấm nội dung giả mạo kiểu này trong tiêu chuẩn cộng đồng, và việc tạo, phát tán có thể dẫn tới trách nhiệm pháp lý. Với trend vui trong nhóm bạn, cách đơn giản là hỏi trước trong nhóm chat, và chỉ đăng kết quả khi mọi người trong ảnh đều thấy thoải mái.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng nói đã xoá ảnh sau 24 giờ thì có tin được không?
Đó là cam kết của nhà cung cấp, người dùng không tự kiểm chứng được. Nhà phát triển có danh tính rõ, chịu sự quản lý của pháp luật nơi họ hoạt động thì cam kết có giá trị hơn. Với ứng dụng vô danh, nên coi như ảnh có thể còn được lưu.
Ảnh AI đăng lên mạng có bị dùng để nhận diện mình không?
Ảnh đã qua biến đổi mạnh như hoạt hình thì khó dùng để nhận diện. Nhưng nhiều kiểu ảnh AI giữ lại đặc điểm khuôn mặt khá rõ, và người ta thường đăng kèm ảnh gốc để so sánh trước sau, tức là vẫn công khai ảnh thật.
Có nên dùng ảnh con để chơi trend AI không?
Nên hạn chế. Ảnh trẻ em vừa là dữ liệu của người chưa thể tự đồng ý, vừa là đối tượng bị kẻ xấu săn tìm. Nếu muốn, chọn ảnh không thấy rõ mặt, dùng dịch vụ uy tín và không đăng ảnh gốc lên mạng.
Làm sao biết ứng dụng có dùng ảnh để huấn luyện AI hay không?
Tìm trong chính sách quyền riêng tư các cụm như huấn luyện, cải thiện dịch vụ, nội dung người dùng. Nhiều dịch vụ lớn có tuỳ chọn tắt việc dùng dữ liệu cho huấn luyện trong phần cài đặt tài khoản; không thấy tuỳ chọn nào thì nên coi là có dùng.
Nghe giọng người thân gọi đến xin tiền gấp thì xác minh thế nào?
Cúp máy và gọi lại vào số quen của người đó, hỏi một người khác trong gia đình, hoặc hỏi câu chỉ người thật mới biết. Kẻ gian thường tạo áp lực thời gian; bình tĩnh vài phút để xác minh gần như luôn đáng làm.
Gỡ ứng dụng rồi thì dữ liệu đã tải lên có mất không?
Không. Gỡ ứng dụng chỉ xoá phần mềm trên máy; dữ liệu đã gửi lên máy chủ vẫn nằm ở đó. Muốn xoá phải dùng chức năng xoá tài khoản hoặc gửi yêu cầu xoá dữ liệu theo kênh nhà phát triển công bố.