Thử thách gây té ngã nguy hiểm vì cơ thể người không được thiết kế để ngã ngửa bất ngờ hay rơi từ độ cao, kể cả độ cao chỉ ngang người. Ngáng chân người đang nhảy, giật ghế khi bạn ngồi xuống, leo lên chồng thùng lỏng lẻo hay nhảy xuống nước không rõ độ sâu đều có thể gây chấn thương sọ não, gãy cổ tay, gãy xương cụt và tổn thương cột sống, có trường hợp để lại liệt vĩnh viễn.
Đây là nhóm thử thách hay bị xem nhẹ nhất vì trông giống trò đùa vô hại, và chấn thương thường đến trong tích tắc. Bài này giải thích vì sao một cú ngã thấp vẫn gây hại, các dạng thử thách té ngã đã được bác sĩ và nhà trường cảnh báo, dấu hiệu chấn thương đầu và cột sống cần cấp cứu, và trách nhiệm của người làm trò khăm với người khác.
Vì sao một cú ngã thấp vẫn gây chấn thương nặng
Khi đứng hoặc nhảy, đầu của chúng ta nằm ở điểm cao nhất của cơ thể và chiếm một phần đáng kể khối lượng. Ngã ngửa từ tư thế đứng, đầu đi theo một cung tròn và chạm đất với vận tốc lớn hơn nhiều so với trọng tâm cơ thể. Nếu người ngã không kịp đưa tay chống hay gập cổ, vùng chẩm phía sau đầu đập thẳng xuống nền cứng. Đó là cơ chế của nhiều ca chấn thương sọ não do ngã ở người già, và cũng là cơ chế của các thử thách ngáng chân.
Phản xạ bảo vệ khi ngã cần một khoảnh khắc để kích hoạt: thấy mình mất thăng bằng, xoay người, đưa tay ra. Khi cú ngã đến bất ngờ, do người khác gây ra mà mình không biết trước, phản xạ đó thường không kịp. Khi phản xạ kịp thì cổ tay lại chịu toàn bộ lực, dẫn tới gãy đầu dưới xương quay, một kiểu gãy rất hay gặp.
Nền gạch, bê tông, sân trường gần như không hấp thụ lực. Một cú ngã trên thảm tập có thể chỉ gây đau, nhưng cùng cú ngã đó trên nền xi măng có thể gây vỡ xương sọ hoặc chảy máu trong sọ. Video thử thách thường quay ở hành lang, sân, phòng khách, đúng những nơi có nền cứng nhất.
Ngáng chân người đang nhảy và trò khăm với người không biết trước
Đầu năm 2020, một thử thách lan trên mạng có dạng ba người đứng thành hàng, người giữa được rủ nhảy lên, và hai người hai bên ngáng chân khiến người giữa ngã ngửa. Nhiều trường học, sở giáo dục và bác sĩ ở các nước đã ra cảnh báo sau các ca chấn thương đầu, gãy tay ở học sinh; một số vụ được đưa ra cơ quan chức năng. Nền tảng video gỡ nội dung và chặn hashtag liên quan.
Thử thách này khác các thử thách khác ở một điểm quan trọng: người chịu rủi ro không phải người quyết định. Người bị ngáng chân được rủ vào một trò "nhảy cho vui" và không biết mình sắp bị làm ngã. Chính yếu tố bất ngờ khiến cơ thể không kịp phòng vệ, và cũng chính nó là "điểm hài" của video. Đây là lý do nhiều người trong ngành giáo dục coi dạng này gần với bạo lực học đường hơn là trò chơi.
Các trò khăm quen thuộc như giật ghế khi bạn chuẩn bị ngồi, rút chỗ đứng, đẩy người khác xuống hồ bơi hay doạ bất ngờ khi ai đó đang đứng ở cầu thang có chung cấu trúc ấy. Giật ghế có thể khiến người ngã đập xương cụt hoặc lưng xuống nền, có ca gãy xương cụt, chấn thương cột sống và đập đầu vào cạnh bàn. Đẩy xuống hồ bơi nguy hiểm khi người bị đẩy không biết bơi, rơi vào chỗ nước nông hoặc đập vào thành hồ.
Leo chồng thùng và các thử thách thăng bằng trên vật không vững
Mùa hè năm 2021, một thử thách leo lên rồi bước xuống một "kim tự tháp" xếp bằng các thùng nhựa đựng sữa lan rộng trên mạng. Các bác sĩ chấn thương chỉnh hình ở Mỹ lên tiếng cảnh báo về nguy cơ gãy xương, trật khớp, chấn thương đầu và cột sống, và nền tảng video đã gỡ nội dung, chặn tìm kiếm. Video cho thấy rất nhiều người ngã từ độ cao ngang vai, thường là ngã nghiêng hoặc ngã ngửa xuống nền cứng.
Cơ chế ở đây là bề mặt không ổn định. Thùng nhựa, ghế xếp chồng, can nước, chồng gạch đều có thể trượt, lật hoặc sụp khi trọng tâm người đứng trên đó lệch một chút. Khi một khối dưới chân sụp, người đứng không có điểm tựa nào để lấy lại thăng bằng, nên cú ngã đến nhanh và theo hướng khó đoán. Càng lên cao, lực khi chạm đất càng lớn.
Biến thể của nhóm này gồm đứng trên lan can, thành cầu, mép tường, ghế xoay, xe đẩy, ván trượt khi đang chuyển động để quay clip. Tất cả đều dựa vào thăng bằng trên một thứ không được làm ra để đứng lên, và người làm thường vừa giữ thăng bằng vừa nhìn vào ống kính, tức là bớt đi một phần chú ý cho đôi chân.
Nhảy từ chỗ cao xuống nước: chấn thương cột sống cổ
Kiểu tai nạn hay gặp vào mùa hè. Các tổ chức cứu hộ và phục hồi chức năng ở nhiều nước ghi nhận lặn đầu xuống nước nông là một trong những nguyên nhân thường gặp của chấn thương tuỷ sống cổ ở người trẻ, chủ yếu là nam giới. Thử thách nhảy cầu, nhảy từ mỏm đá, từ thành cầu xuống sông để quay clip thuộc nhóm rủi ro này.
Mắt không đánh giá được độ sâu. Mặt nước phản chiếu và khúc xạ ánh sáng, khiến đáy nước trông sâu hơn hoặc nông hơn thực tế. Sông hồ còn thay đổi theo mùa, theo con nước, có đá ngầm, cọc gỗ, rác lớn dưới mặt nước. Chỗ năm ngoái nhảy được, năm nay có thể đã cạn hoặc có vật cản.
Cơ chế tổn thương. Khi đầu đập xuống đáy, cột sống cổ bị ép hoặc gập mạnh. Đốt sống cổ có thể vỡ và chèn vào tuỷ sống, gây liệt tứ chi. Người bị thương có thể bất tỉnh hoặc không cử động được dưới nước, kéo theo nguy cơ đuối nước.
Nguyên tắc an toàn. Không nhảy ở nơi không biết rõ độ sâu và đáy; nếu xuống nước lần đầu, xuống bằng chân, từ từ. Không nhảy sau khi uống rượu bia. Nhảy cầu là môn thể thao có huấn luyện, có hồ đạt chuẩn độ sâu, không phải thử thách tự phát.
Dấu hiệu chấn thương đầu và cột sống cần cấp cứu
Sau một cú ngã, nhất là ngã đập đầu hay ngã từ trên cao, gọi 115 hoặc đến ngay cơ sở y tế nếu có một trong các dấu hiệu dưới đây. Một số dấu hiệu có thể xuất hiện muộn sau vài giờ, nên người bị ngã cần được theo dõi:
- Mất ý thức, dù chỉ vài giây; không nhớ chuyện xảy ra trước và sau khi ngã.
- Lơ mơ, khó đánh thức, nói lẫn lộn, hành vi bất thường.
- Đau đầu ngày càng tăng, nôn nhiều lần.
- Co giật; hai đồng tử to nhỏ không đều.
- Chảy máu hoặc dịch trong từ mũi, tai; bầm quanh mắt hoặc sau tai.
- Yếu, tê, mất cảm giác ở tay chân; không cử động được tay chân.
- Đau cổ hoặc lưng dữ dội sau cú ngã, đặc biệt khi kèm tê bì.
Với trẻ em, thêm các dấu hiệu quấy khóc không dỗ được, bỏ bú, bỏ ăn, li bì. Bác sĩ có thể cho chụp cắt lớp hoặc yêu cầu theo dõi tại nhà kèm danh sách dấu hiệu phải quay lại ngay.
Xử trí ban đầu khi có người ngã
Phần lớn người ngã chỉ bị trầy xước. Nhưng với cú ngã đập đầu, ngã từ cao hay ngã xuống nước nông, các bước dưới đây giúp tránh làm tổn thương nặng thêm:
- Bảo đảm chỗ đó an toàn cho cả người cứu và người bị ngã, ví dụ không có xe qua lại, không có vật sắp đổ.
- Gọi, hỏi người bị ngã có tỉnh không, đau ở đâu, có cử động được tay chân không.
- Nếu nghi chấn thương cổ hoặc cột sống, không di chuyển người bị ngã, không đỡ ngồi dậy, không cho xoay cổ; giữ đầu và cổ thẳng trục ở tư thế đang nằm.
- Gọi cấp cứu 115, mô tả cách ngã, độ cao, tình trạng ý thức và cử động.
- Nếu người bị nạn ở dưới nước và nghi chấn thương cột sống, chỉ đưa lên khi có người hỗ trợ, cố giữ đầu cổ thân thẳng hàng, và ưu tiên giữ đường thở khỏi mặt nước.
- Cầm máu vết thương bằng cách ép nhẹ bằng vải sạch; không ép mạnh lên chỗ nghi vỡ xương sọ.
- Ngay cả khi người bị ngã thấy ổn, không để họ chơi tiếp, không ngủ một mình trong những giờ đầu sau khi đập đầu, và theo dõi các dấu hiệu nêu ở mục trên.
Trách nhiệm khi làm trò khăm với người khác
Trò khăm gây té ngã không chỉ là chuyện đạo đức. Theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự, người có lỗi gây thiệt hại về sức khoẻ cho người khác phải bồi thường, gồm chi phí chữa trị, thu nhập bị mất và tổn thất tinh thần; với người chưa thành niên, cha mẹ có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường thay. Trường hợp gây thương tích nặng, hành vi còn có thể bị xem xét xử lý theo quy định hiện hành về hành chính hoặc hình sự, tuỳ mức độ hậu quả.
Việc quay lại và đăng lên mạng thường làm vụ việc nặng hơn chứ không nhẹ đi: video là bằng chứng rõ ràng về hành vi, và việc đăng cảnh người khác bị ngã, bị đau có thể xâm phạm quyền hình ảnh, danh dự của họ. Nhà trường cũng thường xử lý kỷ luật các vụ việc như vậy theo quy định về phòng chống bạo lực học đường.
Nói vậy không phải để doạ, mà để thấy ranh giới rõ ràng giữa đùa và gây hại. Một trò đùa đúng nghĩa là trò mà người bị đùa cũng cười được sau đó, không ai phải đi viện, và không ai bị làm nhục trên mạng. Nếu một trò khăm cần người kia "không biết trước" mới vui, và cú bất ngờ đó có thể làm họ ngã, thì đó không còn là trò đùa.
Câu hỏi thường gặp
Ngã đập đầu nhưng không ngất thì có cần đi khám không?
Nên đi khám nếu cú ngã mạnh, ngã từ cao, hoặc sau đó có đau đầu, buồn nôn, chóng mặt, lơ mơ. Chảy máu trong sọ có thể tiến triển trong vài giờ. Ngay cả khi không đi khám ngay, người bị ngã cần được theo dõi sát trong một ngày và đi viện khi có dấu hiệu bất thường.
Vì sao không được đỡ người nghi chấn thương cột sống ngồi dậy?
Nếu đốt sống đã vỡ hoặc lệch, cử động gập, xoay cổ có thể làm mảnh xương chèn vào tuỷ sống, biến một chấn thương chưa liệt thành liệt vĩnh viễn. Giữ nguyên tư thế, cố định đầu cổ và chờ nhân viên cấp cứu có dụng cụ chuyên dụng là cách an toàn nhất.
Giật ghế cho vui có thể gây chấn thương gì?
Người ngã ngồi xuống nền cứng có thể bị bầm hoặc gãy xương cụt, chấn thương cột sống thắt lưng, và nếu ngã ngửa thì đập đầu xuống nền hoặc cạnh bàn. Những chấn thương xương cụt có thể gây đau kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng việc ngồi học, ngồi làm.
Làm sao biết chỗ sông hồ có đủ sâu để nhảy không?
Không có cách đánh giá chắc chắn bằng mắt. Độ sâu thay đổi theo mùa, có đá ngầm, cọc, rác lớn. Quy tắc của các tổ chức cứu hộ là không nhảy hoặc lặn đầu xuống nơi chưa kiểm tra kỹ độ sâu và đáy, và lần đầu xuống nước thì xuống bằng chân.
Nếu con bị bạn ngáng chân ngã ở trường thì phụ huynh nên làm gì?
Trước hết cho con đi khám nếu có đập đầu hoặc đau nhiều. Sau đó trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và nhà trường để ghi nhận sự việc, tìm hiểu bối cảnh và phòng tái diễn. Giữ lại giấy tờ khám chữa bệnh, video nếu có. Giải quyết qua nhà trường thường hiệu quả hơn tự đối chất với phụ huynh bên kia.
Quay clip người khác bị ngã rồi đăng lên mạng có sao không?
Đăng hình ảnh người khác trong tình huống bị đau, bị làm nhục khi chưa được đồng ý có thể xâm phạm quyền hình ảnh và danh dự của họ theo quy định hiện hành. Video cũng có thể khuyến khích người khác bắt chước. Nếu đã lỡ đăng, nên gỡ xuống và xin lỗi người trong video.