Thử thách ăn uống trở nên nguy hiểm khi đòi nuốt thứ không dành để ăn (viên giặt, chất tẩy rửa), thứ cơ thể không nuốt được an toàn (một thìa bột quế khô), hoặc thức ăn bình thường ở mức cực đoan (ớt siêu cay cô đặc, lượng nước rất lớn trong thời gian ngắn). Hậu quả có thể là bỏng miệng và thực quản, viêm phổi do sặc, rối loạn điện giải, và trong một số trường hợp hiếm là tử vong.
Thử thách ăn cay ở mức bình thường, như thử các cấp độ cay trong quán quen, thường chỉ gây khó chịu tạm thời. Bài này giải thích ranh giới giữa khó chịu và nguy hiểm, cơ chế gây hại của từng dạng thử thách đã được ghi nhận, nhóm người cần tránh hẳn, và các dấu hiệu cần đi cấp cứu ngay.
Ớt siêu cay: khi nào cay chỉ là cay, khi nào thành nguy hiểm
Vị cay của ớt đến từ capsaicin và các hợp chất cùng họ. Chúng kích hoạt thụ thể TRPV1 ở niêm mạc, vốn là thụ thể báo nhiệt và đau, nên não hiểu nhầm là đang bị bỏng. Đó là lý do ăn cay thấy nóng rát, chảy nước mắt, toát mồ hôi. Với lượng ớt thông thường trong bữa ăn, phản ứng này khó chịu nhưng tự hết và không gây tổn thương mô.
Các thử thách dùng ớt lai giống cực cay hoặc sản phẩm cô đặc chiết xuất capsaicin thì khác. Ở liều cao, capsaicin có thể gây nôn dữ dội, đau bụng, đau ngực, khó thở, và ở người có bệnh tim tiềm ẩn có thể gây ra biến cố tim mạch. Y văn cấp cứu đã có báo cáo ca rách thực quản do nôn ói dữ dội sau khi ăn món cực cay. Năm 2023, một sản phẩm khoai tây chiên dùng cho thử thách ăn siêu cay được nhà sản xuất rút khỏi kệ hàng ở Mỹ sau cái chết của một thiếu niên; kết quả khám nghiệm sau đó nêu việc ăn lượng capsaicin cao kết hợp với một dị tật tim bẩm sinh.
Bài học ở đây không phải là ăn cay nguy hiểm, mà là sản phẩm cô đặc và tâm lý thi đấu làm mất đi cơ chế tự bảo vệ bình thường. Khi ăn trong bữa, bạn dừng lại khi thấy quá cay. Khi đang quay thử thách, bạn cố chịu thêm vì ống kính và vì người xem, đúng lúc cơ thể đang ra tín hiệu dừng.
Nuốt bột quế khô: vì sao một thìa nhỏ lại vào viện
Thử thách nuốt một thìa bột quế khô không có nước từng lan rộng trên mạng khoảng năm 2012. Nghe thì vô hại vì quế là gia vị quen thuộc, nhưng vấn đề nằm ở dạng bột khô. Bột quế hút nước, không tan và không trôi xuống dễ dàng; miệng và họng phản xạ ho sặc, và một phần bột bị hít vào đường thở.
Năm 2013, tạp chí Pediatrics đăng bài tổng quan của nhóm tác giả tại Đại học Miami về thử thách này. Các tác giả ghi nhận số cuộc gọi tới các trung tâm chống độc ở Mỹ liên quan đến việc nuốt bột quế tăng mạnh trong năm 2012, một số trẻ phải nhập viện vì khó thở. Họ giải thích rằng sợi cellulose trong quế không bị cơ thể phân huỷ, khi vào phổi có thể gây viêm và trong các nghiên cứu trên động vật có liên quan đến tổn thương kéo dài của mô phổi.
Nhóm có nguy cơ cao nhất là người bị hen suyễn, xơ nang hoặc các bệnh phổi khác, vì phản ứng co thắt đường thở có thể nặng lên nhanh. Đây là ví dụ điển hình cho nguyên tắc: một thứ ăn được với lượng nhỏ trong món ăn không có nghĩa là an toàn khi đưa vào cơ thể theo cách khác thường.
Viên giặt và chất tẩy rửa: không bao giờ là đồ ăn
Cuối năm 2017 đầu năm 2018, trên mạng lan truyền các video cắn viên giặt dạng túi nhỏ. Các trung tâm chống độc ở Mỹ ghi nhận sự gia tăng các ca thanh thiếu niên cố ý cắn viên giặt, nhà sản xuất và các nền tảng video phải lên tiếng cảnh báo và gỡ nội dung. Trước đó, viên giặt đã là mối lo về ngộ độc ở trẻ nhỏ do màu sắc bắt mắt dễ bị nhầm với kẹo.
Viên giặt chứa chất tẩy rửa đậm đặc. Khi màng bọc vỡ trong miệng, chất lỏng có thể gây bỏng niêm mạc miệng, họng, thực quản, gây nôn và sặc vào phổi, gây tổn thương mắt nếu bắn vào. Những ca nặng cần đặt nội khí quản hoặc điều trị dài ngày. Không có lượng "an toàn" nào cho việc cắn hay ngậm viên giặt.
Nguyên tắc này áp dụng cho mọi chất tẩy rửa, nước rửa chén, chất tẩy bồn cầu, nước tẩy quần áo. Nếu ai đó lỡ nuốt, không gây nôn, vì chất tẩy có thể làm bỏng thêm khi trào ngược lên, mà súc miệng nhẹ, giữ lại bao bì sản phẩm và đưa đi cấp cứu hoặc gọi 115. Ở Việt Nam có các trung tâm chống độc tại bệnh viện lớn, nhân viên y tế sẽ cần biết tên sản phẩm và thời điểm nuốt.
Uống quá nhiều nước, nước tăng lực hay đồ uống lạ trong thời gian ngắn
Ngộ độc nước là có thật. Thận người trưởng thành khoẻ mạnh chỉ đào thải được một lượng nước nhất định mỗi giờ. Uống một lượng rất lớn trong thời gian ngắn làm loãng natri trong máu (hạ natri máu), gây đau đầu, buồn nôn, lú lẫn, co giật và trong trường hợp nặng là phù não. Thử thách "uống hết bình nước trong một phút" hay thi uống nhiều nhất thuộc nhóm này.
Nước tăng lực và caffeine liều cao. Thử thách uống liên tục nhiều lon nước tăng lực hoặc dùng caffeine dạng cô đặc có thể gây tim đập nhanh, loạn nhịp, lo âu, mất ngủ. Người có bệnh tim, tăng huyết áp, trẻ vị thành niên là nhóm nhạy cảm hơn. Cơ quan quản lý thực phẩm ở nhiều nước đã cảnh báo về caffeine dạng bột cô đặc vì rất khó đong đúng.
Rượu bia trong thử thách. Thi uống nhanh, uống một hơi là cách dễ dẫn tới ngộ độc rượu cấp, vì cồn tiếp tục được hấp thu sau khi đã ngừng uống. Người say có thể nôn và sặc khi đang lơ mơ. Với người dưới 18 tuổi, đây còn là chuyện vi phạm quy định về đồ uống có cồn.
Thực phẩm sống, lạ hoặc không rõ nguồn. Một số thử thách ăn đồ sống, côn trùng, món "kinh dị" để gây sốc. Rủi ro ở đây là nhiễm khuẩn, ký sinh trùng và dị ứng, nhất là khi thực phẩm không qua chế biến và không rõ nguồn gốc.
Vì sao thử thách ăn uống dễ lan và dễ bị đánh giá thấp
Đồ ăn trông quen thuộc. Ớt, quế, nước, nước tăng lực đều là thứ có trong bếp hay tủ lạnh, nên người xem khó nghĩ chúng có thể gây hại. Cảm giác quen thuộc làm tắt đi phản xạ cảnh giác vốn có khi gặp thứ lạ. Viên giặt thì lại được thiết kế màu sắc đẹp mắt, giống đồ ăn vặt.
Phản ứng của người làm là "nội dung". Nét mặt nhăn nhó, chảy nước mắt, ho sặc chính là thứ người xem chờ đợi. Người làm vì thế có động cơ kéo dài cảm giác khó chịu thay vì dừng lại. Chính khoảnh khắc lẽ ra phải dừng lại trở thành khoảnh khắc đáng quay nhất.
Rủi ro không đều giữa mọi người. Đa số người khoẻ làm xong chỉ khó chịu một lúc, nên các video đầu tiên trông có vẻ vô hại. Tai nạn tập trung ở số ít người có bệnh nền chưa biết, hoặc ăn uống với lượng lớn hơn hẳn người khác. Khi thử thách lan tới hàng triệu người, số ít đó trở thành con số thật.
Cạnh tranh làm thử thách leo thang. Người sau muốn nổi bật hơn người trước nên tăng lượng, tăng độ cay, giảm thời gian. Một thử thách ban đầu tương đối nhẹ có thể biến thành phiên bản nguy hiểm sau vài tuần lan truyền.
Ai nên tránh hẳn các thử thách ăn uống mạnh
Một số người có nguy cơ biến chứng cao hơn hẳn người khác, kể cả với thử thách tưởng là nhẹ. Những nhóm sau nên đứng ngoài:
- Người có bệnh tim, kể cả bệnh chưa được chẩn đoán rõ, người từng ngất không rõ lý do hoặc có người thân đột tử khi còn trẻ.
- Người bị hen suyễn, bệnh phổi mạn tính, đặc biệt với thử thách có bột khô, khói hoặc đồ cay xộc lên mũi.
- Người bị trào ngược dạ dày, viêm loét dạ dày, vì đồ cay và chất kích thích làm nặng thêm.
- Người dị ứng thực phẩm, vì món trong thử thách thường không có nhãn thành phần rõ ràng.
- Trẻ em, vì cơ thể nhỏ hơn nên cùng một lượng có tác động lớn hơn, và trẻ chưa đánh giá được rủi ro.
- Phụ nữ mang thai và người đang dùng thuốc điều trị dài ngày.
Với những người còn lại, thử thách ăn cay ở mức bình thường có thể làm được nếu biết dừng đúng lúc, có nước hoặc sữa bên cạnh, và không cố chịu chỉ vì đang quay video. Cảm giác cay rát dữ dội ở ngực, khó thở hay chóng mặt là tín hiệu dừng ngay, không phải tín hiệu cố thêm.
Dấu hiệu cần đi cấp cứu sau thử thách ăn uống
Gọi 115 hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:
- Khó thở, thở rít, ho liên tục không dứt, môi tím tái.
- Đau ngực, tim đập rất nhanh hoặc không đều, ngất hoặc gần ngất.
- Nôn liên tục, nôn ra máu, đau bụng dữ dội.
- Bỏng rát miệng họng kèm khó nuốt, chảy nước dãi nhiều, khàn tiếng sau khi nuốt chất lạ.
- Lơ mơ, lú lẫn, đau đầu dữ dội, co giật, đặc biệt sau khi uống rất nhiều nước hoặc rượu.
- Sưng môi, mặt, nổi mẩn khắp người, khó thở sau khi ăn: dấu hiệu của sốc phản vệ.
Khi gọi cấp cứu, nói rõ đã ăn uống thứ gì, lượng ước chừng và thời điểm, mang theo bao bì sản phẩm nếu có. Không tự gây nôn, không tự cho uống thuốc, không cho người đang lơ mơ ăn uống thêm. Ngay cả khi đã thấy đỡ, sặc chất bột hay nuốt chất tẩy rửa vẫn cần được bác sĩ đánh giá vì tổn thương phổi và thực quản có thể biểu hiện muộn.
Câu hỏi thường gặp
Uống sữa có giúp giảm cay tốt hơn uống nước không?
Thường có. Capsaicin tan trong chất béo nhiều hơn trong nước, và protein casein trong sữa được cho là giúp kéo capsaicin ra khỏi thụ thể. Nước lạnh chỉ làm dịu tạm thời. Tuy vậy sữa chỉ giảm cảm giác cay, không xử lý được biến chứng khi đã ăn sản phẩm cô đặc liều cao.
Thử thách các cấp độ cay ở quán ăn có nguy hiểm không?
Với người khoẻ mạnh, món cay chế biến bình thường ở quán thường chỉ gây khó chịu tạm thời. Rủi ro tăng khi quán dùng chiết xuất cay cô đặc, khi ăn lượng lớn lúc đói, hoặc khi người ăn có bệnh tim, dạ dày. Dừng lại khi thấy đau ngực, khó thở hay chóng mặt.
Lỡ nuốt một ít bột quế khô thì có sao không?
Một lượng nhỏ bột quế trộn trong đồ ăn thì không sao. Vấn đề là nuốt bột khô với lượng lớn, gây ho sặc và hít bột vào phổi. Nếu sau đó ho kéo dài, khó thở, thở khò khè, đặc biệt ở người bị hen, cần đi khám ngay để được đánh giá phổi.
Trẻ nhỏ cắn vỡ viên giặt thì xử lý thế nào?
Không gây nôn. Lau sạch miệng, cho trẻ súc miệng nếu trẻ đủ lớn để làm được, rửa mắt bằng nước sạch nếu bị bắn vào. Mang theo bao bì sản phẩm và đưa trẻ đến cơ sở y tế hoặc gọi 115 ngay, kể cả khi trẻ chưa có triệu chứng rõ.
Uống bao nhiêu nước thì bị ngộ độc nước?
Không có con số chung cho mọi người, vì phụ thuộc cân nặng, tình trạng thận, mức vận động và thời gian uống. Nguyên tắc là uống rải đều theo nhu cầu, không ép uống lượng lớn trong thời gian ngắn. Nếu sau khi uống nhiều nước thấy đau đầu, buồn nôn, lú lẫn, cần đi khám.
Vì sao nền tảng không chặn hết các thử thách ăn uống nguy hiểm?
Nền tảng thường gỡ video và chặn hashtag khi có báo cáo về tác hại, nhưng thử thách mới xuất hiện liên tục dưới tên khác, và nhiều video ăn uống trông vô hại. Vì vậy người xem vẫn cần tự đánh giá rủi ro, nhất là với sản phẩm cô đặc và thứ không phải thực phẩm.