Quay clip ở những nơi nguy hiểm như sát đường ray, giữa lòng đường, trên mái nhà, mép vực hay ghềnh nước gây tai nạn vì người quay chia sự chú ý cho ống kính đúng lúc môi trường đòi hỏi toàn bộ sự chú ý. Tàu hoả không thể phanh gấp, xe trên đường không lường trước có người nằm giữa làn, gió và rêu trơn không quan tâm khung hình đẹp tới đâu. Những tai nạn kiểu này đã được ghi nhận ở nhiều nước, kể cả Việt Nam.
Bài này không bàn về trào lưu cụ thể nào mà giải thích cơ chế rủi ro ở bốn loại địa điểm hay được chọn để quay: đường sắt, đường bộ, chỗ cao và vùng nước. Phần cuối là danh sách kiểm tra để có ảnh đẹp mà không đánh đổi an toàn, cùng nguyên lý về quy định liên quan.
Vì sao "ảnh đẹp ở chỗ nguy hiểm" thành một trào lưu
Địa điểm càng hiếm, càng khó tiếp cận thì ảnh càng nổi bật trên bảng tin. Đường tàu chạy sát nhà dân, mái toà nhà cao, mỏm đá nhô ra biển tạo ra khung hình khác biệt, gây cảm giác "liều", và vì vậy thu hút tương tác. Khi một địa điểm như vậy có vài bức ảnh lan truyền, nó nhanh chóng trở thành điểm "check-in" mà người sau nối nhau tới, thường không biết hoặc không để ý đến rủi ro.
Năm 2018, một nhóm tác giả công bố trên Journal of Family Medicine and Primary Care tổng hợp tin tức về các ca tử vong khi chụp ảnh tự sướng trên thế giới từ năm 2011 đến năm 2017 và ghi nhận khoảng hai trăm năm mươi ca. Các nguyên nhân hàng đầu là đuối nước, tai nạn với phương tiện giao thông (trong đó có tàu hoả) và ngã từ trên cao, nạn nhân phần lớn là người trẻ. Các tác giả lưu ý con số thật có thể cao hơn vì nhiều ca không được báo chí ghi nhận là liên quan đến chụp ảnh.
Điểm đáng chú ý trong các ca này là phần lớn không phải người cố tình mạo hiểm tính mạng. Họ chỉ muốn một tấm ảnh, bước lùi thêm một bước để lấy góc, quay lưng về phía nguy hiểm để nhìn ống kính. Rủi ro đến từ những hành động nhỏ, rất bình thường khi chụp ảnh ở nơi an toàn, nhưng chết người ở nơi không an toàn.
Đường ray: tàu nguy hiểm hơn mắt thấy
Tàu không thể phanh gấp. Đoàn tàu nặng hàng trăm tấn trở lên chạy trên ray thép, ma sát giữa bánh và ray thấp nên quãng đường dừng hẳn có thể dài hàng trăm mét. Khi người lái tàu thấy có người trên đường ray, thường đã quá muộn để dừng. Còi tàu là cảnh báo, không phải lời hứa sẽ dừng lại.
Tàu đến nhanh và yên hơn người ta nghĩ. Ở đoạn cong, đoạn có nhà cửa che khuất, tiếng tàu có thể bị át bởi tiếng xe cộ, tiếng nhạc trong tai nghe hay tiếng cười nói khi đang quay. Ước lượng tốc độ một vật lớn đang lao thẳng về phía mình cũng khó hơn với vật đi ngang. Thân toa tàu cũng rộng hơn khổ ray, nên đứng sát ray vẫn có thể bị va.
Ở Việt Nam, những đoạn đường sắt chạy sát khu dân cư từng trở thành điểm chụp ảnh nổi tiếng với cả khách trong nước và nước ngoài, và chính quyền địa phương nhiều lần yêu cầu dẹp hàng quán, hạn chế khách tụ tập trong phạm vi đường sắt vì lo ngại tai nạn. Theo quy định hiện hành, đường sắt có hành lang an toàn, việc tự ý đi lại, ngồi, nằm, tụ tập trên đường ray và trong phạm vi bảo vệ là hành vi bị cấm và có thể bị xử phạt. Ngoài chuyện bị phạt, đứng chụp ở đó còn gây áp lực cho người lái tàu và hành khách trên tàu.
Trên đường bộ: những thử thách biến làn xe thành sân khấu
Bốc đầu, buông tay lái, đứng trên yên xe. Đây là các hành vi điều khiển xe máy mất kiểm soát có chủ đích, thường được quay để khoe kỹ năng. Chỉ một ổ gà, vệt dầu hay xe khác chuyển làn bất ngờ là đủ để người lái ngã. Theo quy định hiện hành, các hành vi như bốc đầu, buông cả hai tay, lạng lách, đánh võng đều bị cấm và có thể bị xử phạt nặng, tước giấy phép lái xe, tịch thu phương tiện tuỳ mức độ.
Chạy ra trước đầu xe, nằm giữa đường để quay. Một số thử thách rủ người tham gia lao ra trước xe đang chạy hoặc nằm giữa làn đường trong vài giây. Người lái xe không thể lường trước, và quãng đường phanh của ô tô ở tốc độ thông thường dài hơn nhiều so với cảm giác của người đứng bên đường. Ngoài nguy cơ cho chính người làm, tài xế phản xạ đánh lái tránh có thể gây tai nạn cho người khác.
Quay phim khi đang lái xe. Cầm điện thoại quay, livestream hay xem điện thoại khi lái xe làm giảm khả năng quan sát và phản xạ. Đây không phải thử thách theo nghĩa hẹp, nhưng là hành vi rất phổ biến trong các video đường phố, và cũng bị cấm theo quy định về an toàn giao thông.
Đua xe, "thử tốc độ" trên đường công cộng. Những video khoe tốc độ trên đường phố, đường cao tốc vừa nguy hiểm cho người lái vừa đe doạ người tham gia giao thông khác. Tổ chức đua xe trái phép có thể bị xem xét xử lý hình sự theo quy định hiện hành.
Chỗ cao: mái nhà, ban công, công trình và vách đá
Trào lưu leo lên mái nhà cao tầng, cần cẩu, công trình đang xây để chụp ảnh từ trên cao có tên gọi riêng ở nước ngoài và đã gây nhiều tai nạn chết người được báo chí quốc tế đưa tin. Ở quy mô nhỏ hơn, việc ngồi trên lan can ban công, đứng sát mép sân thượng, trèo qua rào chắn ở điểm ngắm cảnh để có góc đẹp cũng thuộc nhóm rủi ro này.
Có ba yếu tố khiến chỗ cao nguy hiểm hơn cảm giác. Thứ nhất là gió: ở độ cao, gió mạnh và giật bất chợt, đủ làm mất thăng bằng người đang đứng trên bề mặt hẹp. Thứ hai là bề mặt: rêu, sương, bụi, mái tôn trơn, lan can gỉ yếu hơn vẻ ngoài. Thứ ba là sự chú ý bị chia: khi nhìn vào màn hình để căn khung, mắt không còn theo dõi mép đứng, và bước lùi để lấy góc rộng có thể là bước hụt.
Vách đá và mỏm núi ở các điểm du lịch có thêm nguy cơ đất đá sạt lở, đặc biệt sau mưa. Rào chắn ở những nơi này thường được đặt sau khi đã có tai nạn; trèo qua rào để chụp là bỏ qua bài học của người trước. Công trình đang xây còn có rủi ro vật rơi, lỗ hở sàn chưa che và là khu vực cấm người không phận sự.
Vùng nước: ghềnh, thác, bờ biển và đá trơn
Ghềnh thác và bờ đá ven biển là những điểm chụp ảnh đẹp nhưng nằm trong nhóm nguy hiểm hàng đầu theo các thống kê về tai nạn khi chụp ảnh. Đá ướt và rêu trơn hơn nhiều so với vẻ ngoài; một bước trượt có thể khiến người chụp rơi xuống dòng nước xiết hoặc đập vào đá. Ở thượng nguồn có mưa, nước ở ghềnh thác có thể dâng nhanh trong vài phút dù ở chỗ đang đứng trời vẫn nắng.
Trên bờ biển, sóng lớn bất thường có thể ập tới vượt xa mép nước của những đợt sóng trước. Người đứng quay lưng ra biển để chụp ảnh không nhìn thấy sóng đến. Dòng rip, dòng chảy xa bờ, có thể kéo người bị sóng cuốn ra xa rất nhanh, và người không quen biển thường cố bơi ngược dòng đến kiệt sức.
Quy tắc ở vùng nước đơn giản: không đứng trên đá ướt sát mép nước, không quay lưng về phía biển hoặc dòng chảy, tuân thủ biển cấm và cờ báo, không xuống nước ở những nơi có cảnh báo, và chú ý thông tin thời tiết ở cả khu vực thượng nguồn. Nếu có người rơi xuống nước, không nhảy theo khi bạn không được huấn luyện cứu hộ; gọi người hỗ trợ, ném vật nổi và gọi cấp cứu.
Ảnh đẹp mà an toàn: danh sách kiểm tra trước khi bấm máy
Không cần từ bỏ chuyện chụp ảnh đẹp. Cần đổi thứ tự ưu tiên: an toàn trước, khung hình sau. Trước khi chụp ở bất kỳ nơi nào có độ cao, xe cộ hay nước, rà nhanh các điểm sau:
- Mình có đang đứng trong khu vực bị cấm, sau rào chắn, trên đường ray hay lòng đường không? Nếu có, lùi ra.
- Sau lưng mình là gì? Không chụp ở tư thế quay lưng về phía mép cao, dòng nước hay làn xe.
- Bề mặt dưới chân có khô, chắc không? Có rêu, sương, sỏi lăn, tôn trơn không?
- Gió, sóng, nước có đang thay đổi không? Trời có sắp mưa không?
- Có người cùng đi đang quan sát xung quanh trong khi mình tập trung vào máy không?
- Có cách lấy góc tương tự từ vị trí an toàn hơn không, ví dụ ống kính góc rộng, gậy chụp ảnh, chụp từ xa với ống kính tele?
- Nếu phải bước lùi, hãy dừng lại, nhìn xuống chân trước khi bước, không vừa lùi vừa nhìn màn hình.
Danh sách này áp dụng cho cả người chụp. Người cầm máy thường lùi lại, đi ngang, bước xuống lòng đường để lấy khung hình, và dễ gặp nạn không kém người đứng tạo dáng. Trong nhiều tai nạn đã được ghi nhận, nạn nhân chính là người đang quay chứ không phải người trong khung hình.
Câu hỏi thường gặp
Đứng chụp ảnh cạnh đường ray khi không có tàu thì có sao không?
Vẫn rủi ro và thường vi phạm quy định về hành lang an toàn đường sắt. Tàu có thể đến bất ngờ, nhất là ở đoạn cong hay khu dân cư nhiều tiếng ồn, và tàu không thể phanh gấp. Thân toa còn rộng hơn khổ ray. Chụp từ vị trí ngoài phạm vi bảo vệ đường sắt là lựa chọn an toàn.
Bốc đầu xe máy trên đường vắng có bị phạt không?
Theo quy định hiện hành, bốc đầu, buông tay lái, lạng lách là hành vi bị cấm khi tham gia giao thông trên đường bộ, không phụ thuộc đường đông hay vắng. Mức xử lý có thể gồm phạt tiền, tước giấy phép lái xe và tịch thu phương tiện tuỳ trường hợp. Muốn tập kỹ năng xe cần nơi có tổ chức và bảo hộ.
Vì sao người cầm máy cũng hay gặp tai nạn?
Người quay thường bước lùi, đi ngang hoặc ra lòng đường để lấy góc, trong khi mắt dán vào màn hình. Họ không nhìn thấy mép cao, xe đang tới hay sóng phía sau. Nhiều tai nạn được ghi nhận có nạn nhân là người quay. Hãy nhìn xuống chân và xung quanh trước mỗi lần di chuyển.
Có nên trèo qua rào chắn ở điểm ngắm cảnh để chụp đẹp hơn?
Không nên. Rào chắn thường được đặt vì địa hình phía sau có nguy cơ sạt lở, trơn trượt hoặc đã có tai nạn trước đó. Phía sau rào cũng ít khi có lối thoát hay chỗ bám. Nhiều góc chụp tương tự có thể đạt được bằng ống kính góc rộng hoặc thay đổi vị trí trong khu vực cho phép.
Thấy người khác đứng chụp ảnh ở chỗ nguy hiểm thì nên làm gì?
Có thể nhắc nhẹ nhàng, chỉ ra nguy cơ cụ thể như tàu sắp tới, sóng lớn hay đá trơn. Ở khu du lịch, báo nhân viên quản lý hoặc bảo vệ. Nếu thấy người gặp nạn, gọi 115 và tìm người hỗ trợ; không tự lao vào nơi nguy hiểm khi bạn không có kỹ năng cứu hộ.
Vì sao ảnh tự sướng ở nơi nguy hiểm lại được chia sẻ nhiều?
Khung hình hiếm, cảm giác liều lĩnh và sự tò mò khiến người xem dừng lại, bình luận và chia sẻ. Hệ thống đề xuất ưu tiên nội dung được tương tác nhiều nên những ảnh này dễ lan rộng. Người xem chỉ thấy bức ảnh thành công, không thấy những lần trượt chân hay những người đã gặp nạn.