Định dạng meme là một cấu trúc có thể lắp nội dung bất kỳ vào, không gắn với một bức ảnh cố định: "POV: bạn là…" đặt người xem vào vai một nhân vật, kiểu "Không ai: / Ai đó: …" chế giễu việc làm điều không ai yêu cầu, meme so sánh hai ô đặt "cái bị từ chối" cạnh "cái được chọn", còn copypasta là một đoạn văn được sao chép nguyên văn rồi thay vài chữ. Nắm được định dạng là đọc được hàng nghìn meme dù chưa từng thấy bản gốc.
Bài này giải thích những định dạng meme hay gặp nhất trên mạng Việt và quốc tế, chúng hoạt động bằng cơ chế nào, cách đọc lớp mỉa mai chồng lên nhau, và quy trình năm bước để hiểu một meme có định dạng lạ. Khái niệm meme nói chung và vòng đời của nó đã được bàn ở bài "Meme là gì" của cùng danh mục.
POV: đặt người xem vào vai nhân vật
POV là viết tắt của "point of view" (góc nhìn), vốn là thuật ngữ điện ảnh chỉ cảnh quay từ mắt nhân vật, khiến khán giả thấy đúng những gì nhân vật thấy. Trên mạng xã hội, "POV:" đứng đầu một đoạn video hoặc một bức ảnh có chữ để đặt người xem vào một vai cụ thể: "POV: bạn là đứa duy nhất trong nhóm chưa làm bài tập", "POV: bạn hỏi mẹ đồ để ở đâu". Người quay thường diễn như đang nói chuyện trực tiếp với người xem, nhìn thẳng vào ống kính.
Sức hút của định dạng này nằm ở chỗ nó biến người xem thành nhân vật. Thay vì xem một chuyện xảy ra với người khác, bạn được mời tưởng tượng mình đang đứng trong tình huống đó, và nếu tình huống đủ quen thuộc, bạn bật cười vì nhận ra chính mình. Đó là lý do POV thường dùng cho những trải nghiệm chung: đi học, đi làm, ở nhà với gia đình, Tết.
Định dạng POV cũng bị dùng lệch. Có video ghi "POV" nhưng thật ra không hề đặt người xem vào góc nhìn nào, chỉ dùng chữ này như một nhãn cho có xu hướng. Có video POV dàn dựng tình huống gây sốc rồi để người xem tưởng là thật. Và có video quảng cáo khoác vỏ POV, kể chuyện như trải nghiệm cá nhân để giới thiệu sản phẩm. Khi một video POV kết thúc bằng tên một sản phẩm, rất có thể nó là quảng cáo.
"Không ai:" và những định dạng chế giễu hành động thừa
Một định dạng chữ phổ biến có dạng hai dòng: dòng đầu "Không ai:" (bản tiếng Anh là "Nobody:") để trống hoặc ghi dấu ba chấm, dòng sau là "Ai đó:" kèm một hành động kỳ quặc, ví dụ giả định "Không ai: / Con mèo lúc ba giờ sáng: chạy khắp nhà". Ý nghĩa: không ai yêu cầu, không có lý do gì, nhưng nhân vật vẫn làm. Định dạng này chế giễu nhẹ nhàng những hành vi tự phát, vô cớ, thường là của chính người đăng, của thú cưng, hoặc của một kiểu người ai cũng gặp.
Họ hàng gần của nó là kiểu "Không ai hỏi" (hay "chả ai hỏi") dùng trong bình luận để trả lời một người kể lể điều không ai quan tâm. Dạng này gắt hơn nhiều, vì nó nhắm vào một người thật đang có mặt trong cuộc trò chuyện. Giữa bạn bè thân, nó có thể là trò đùa; với người lạ, nó là một cách gạt người khác ra.
Cùng nhóm còn có định dạng tự giễu hai dòng, bản tiếng Anh là "Me: / Also me:", trên mạng Việt thường thành "Mình: sẽ ngủ sớm / Cũng mình lúc hai giờ sáng: …", dùng để chỉ ra những mâu thuẫn của chính bản thân. Cấu trúc chung của cả nhóm là đặt hai dòng cạnh nhau sao cho dòng sau phá vỡ kỳ vọng dòng trước tạo ra. Hiểu cấu trúc này, bạn đọc được mọi biến thể dù chữ có đổi.
Meme so sánh: hai ô, bốn ô và não phát triển dần
Nhóm meme so sánh là nhóm lớn nhất và bền nhất, vì việc so sánh hai lựa chọn là tình huống ai cũng gặp hằng ngày. Bảng dưới gom những khuôn so sánh hay gặp và cách đọc từng loại.
| Khuôn so sánh | Bố cục | Cách đọc |
|---|---|---|
| Từ chối – đồng ý | Hai ô dọc: trên là nhân vật xua tay, dưới là nhân vật gật gù | Ô trên là lựa chọn "đúng" bị gạt, ô dưới là lựa chọn người đăng thật sự thích, thường buồn cười hoặc kém hợp lý hơn |
| Kỳ vọng và thực tế | Hai ảnh cạnh nhau: bản đẹp và bản thật | Chế giễu khoảng cách giữa quảng cáo, kế hoạch, ảnh mạng và đời thật |
| Hai nút bấm | Nhân vật toát mồ hôi trước hai nút | Hai lựa chọn đều hấp dẫn hoặc đều tệ, người đăng không quyết được |
| Não phát triển dần | Bốn ô, bộ não sáng dần lên | Mỉa ngược: ý càng ngớ ngẩn càng được vẽ như "khai sáng" |
| Ảnh ngày ấy – bây giờ | Trước và sau một khoảng thời gian | Có thể khoe tiến bộ, cũng có thể tự giễu sự xuống cấp |
Khuôn "não phát triển dần" là ví dụ cho thấy meme thường mỉa ngược. Người đọc lần đầu dễ tưởng ô cuối là ý thông minh nhất, trong khi người làm meme cố tình xếp ý vô lý nhất ở đó. Khuôn "từ chối – đồng ý" thường dùng ảnh trích từ video ca nhạc của một rapper Canada năm 2015; cái hay của nó là nét mặt quá rõ nên ai cũng đọc được, không cần biết bài hát.
Copypasta: đoạn văn đi khắp nơi
Copypasta (ghép từ "copy-paste", sao chép và dán) là một đoạn văn được sao chép nguyên văn và đăng đi đăng lại ở nhiều nơi, đôi khi được thay vài chữ cho hợp chỗ mới. Có copypasta để đùa, như một đoạn kể lể dài dòng giả vờ nghiêm túc về một chuyện vặt; có copypasta "văn mẫu" để khen, để chê, để tỏ tình mà người dùng mạng Việt hay gọi là "văn mẫu"; và có copypasta mang thông tin, thường là cảnh báo, kêu gọi, hoặc tin đồn.
Copypasta hài sống nhờ sự quen thuộc: lần đầu đọc thấy lạ, lần thứ mười đọc thấy buồn cười vì nhận ra, và người dùng thích chèn nó vào những chỗ không ai ngờ. Nhưng loại copypasta mang thông tin lại có mặt tối. Một ví dụ lặp lại nhiều năm trên mạng xã hội là đoạn "tuyên bố" người dùng không cho phép nền tảng dùng ảnh và thông tin của mình, kêu gọi đăng lại để được bảo vệ. Đoạn này không có giá trị gì, vì quyền của người dùng do điều khoản dịch vụ và pháp luật quy định, không phải do một bài đăng; nhưng nó vẫn quay lại theo chu kỳ, mỗi lần đổi vài chữ cho hợp thời.
Dấu hiệu nhận ra copypasta thông tin không đáng tin: kêu gọi "chia sẻ ngay", "đăng lại để không bị khoá", dẫn "nguồn" mơ hồ như "bạn của bạn làm ở…", không có ngày tháng, và xuất hiện y hệt ở nhiều tài khoản không liên quan. Copypasta đòi bạn bấm vào đường dẫn hoặc nhập thông tin là chuyện của lừa đảo, được bàn ở danh mục trend lừa đảo của trang.
Ảnh phản ứng, meme vô nghĩa và mỉa mai nhiều tầng
Ảnh phản ứng (reaction image) và ảnh động. Một khung hình từ phim, gameshow, clip người nổi tiếng với nét mặt đặc biệt được dùng để trả lời thay cho chữ: ngạc nhiên, cạn lời, giả vờ không nghe thấy. Đây là dạng meme gần với sticker nhất. Khi người dùng gửi ảnh phản ứng, nghĩa nằm ở nét mặt, còn câu chuyện gốc của khung hình thường không quan trọng.
Meme vô nghĩa có chủ đích. Một số meme cố tình phi lý: ảnh bị làm mờ, nhiễu, chữ sai, ghép những thứ không liên quan. Người làm không định truyền đạt điều gì cụ thể; cái hài nằm ở sự phi lý và ở việc phá luật của meme "chuẩn". Người ngoài thường thấy khó hiểu, và đó chính là mục đích: chỉ người trong cuộc mới thấy vui.
Mỉa mai trong mỉa mai. Có meme dùng một khuôn cũ với ý mỉa chính sự cũ kỹ của nó, rồi có meme mỉa những người mỉa. Khi đến tầng thứ hai, thứ ba, người đọc khó biết người đăng đang nghiêm túc hay đang đùa. Đây là lý do một số meme mang nội dung xấu (kỳ thị, cổ vũ bạo lực) có thể lan dưới vỏ "chỉ đùa thôi"; khi không chắc, cứ đọc như nghĩa đen và tự hỏi mình có muốn tán thành nghĩa đó không.
Năm bước đọc một meme có định dạng lạ
Định dạng meme sinh ra liên tục, không ai theo kịp hết. Thay vì tra từng cái, bạn có thể dùng trình tự dưới để hiểu phần lớn trường hợp trong vài giây.
- Tìm phần lặp lại. Nhìn vài meme cùng loại, phần nào giống nhau ở mọi bản (bố cục, nhân vật, cấu trúc câu) là khuôn; phần thay đổi là nội dung người đăng muốn nói.
- Xác định quan hệ giữa các phần. Là so sánh, đối lập, leo thang, hay đặt người xem vào vai? Phần lớn định dạng meme thuộc một trong bốn quan hệ này.
- Hỏi "cái gì bị chế giễu". Mỗi meme có một mục tiêu: bản thân người đăng, một thói quen chung, một nhóm người, một sản phẩm. Xác định được mục tiêu là hiểu được thái độ.
- Kiểm tra lớp mỉa. Nếu nghĩa đen nghe vô lý hoặc quá nghiêm túc so với khuôn, có thể người đăng đang mỉa ngược.
- Tìm bản gốc khi cần. Với meme dùng ảnh người thật hoặc mang thông tin, tìm nguồn gốc giúp tránh lan truyền ảnh bị cắt ghép hoặc chế giễu người vô can. Cách tìm ảnh ngược có ở danh mục kiểm chứng của trang.
Áp dụng ví dụ giả định: một meme bốn ô "não phát triển dần" có các dòng "học bài sớm", "học bài trước một tuần", "học bài đêm trước", "học bài trong lúc đi thi". Phần lặp là khuôn não sáng dần; quan hệ là leo thang; mục tiêu chế giễu là thói học dồn của chính người đăng; lớp mỉa là việc đặt lựa chọn tệ nhất ở vị trí "khai sáng" nhất. Đọc xong bốn bước, câu đùa hiện ra rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
POV trong video ngắn nghĩa là gì?
POV là viết tắt tiếng Anh của "point of view", nghĩa là góc nhìn. Khi video ghi "POV: bạn là…", người xem được mời tưởng tượng mình đang ở trong vai đó, còn người quay diễn như đang nói chuyện trực tiếp với bạn. Định dạng này thường dùng cho tình huống quen thuộc để người xem nhận ra chính mình.
Copypasta khác tin nhắn dây chuyền như thế nào?
Copypasta là bất kỳ đoạn văn nào được sao chép nguyên văn và đăng lại nhiều nơi, có thể chỉ để đùa. Tin nhắn dây chuyền là một dạng copypasta có lời kêu gọi chuyển tiếp, thường kèm lời đe doạ hoặc hứa hẹn. Loại thứ hai đáng nghi hơn, vì nó lợi dụng nỗi sợ hoặc lòng tốt để lan đi.
Vì sao meme "não phát triển dần" lại đặt ý ngớ ngẩn ở ô cuối?
Vì đây là meme mỉa ngược. Hình bộ não sáng dần gợi sự thông minh tăng lên, nên khi người làm đặt ý vô lý nhất vào ô sáng nhất, độ lệch giữa hình và chữ tạo ra cái hài. Người đọc lần đầu dễ hiểu ngược, tưởng người đăng thật sự cho rằng ý cuối là hay nhất.
Đăng lại đoạn "không cho phép nền tảng dùng ảnh của mình" có tác dụng gì không?
Không có tác dụng pháp lý. Quan hệ giữa người dùng và nền tảng được quy định bởi điều khoản dịch vụ bạn đã đồng ý khi đăng ký, cùng với pháp luật hiện hành, chứ không thay đổi theo một bài đăng. Muốn hạn chế việc dùng dữ liệu, hãy xem phần cài đặt quyền riêng tư của nền tảng.
Làm sao biết một video POV là quảng cáo trá hình?
Một số dấu hiệu: video kết thúc bằng tên hoặc hình sản phẩm rõ nét, kể trải nghiệm cá nhân nhưng lời thoại giống kịch bản, phần bình luận có nhiều tài khoản khen giống nhau, hoặc tài khoản đăng thường xuyên có video tương tự cho nhiều nhãn hàng. Theo quy định, nội dung quảng cáo trên mạng cần được ghi rõ, nhưng không phải ai cũng tuân thủ.
Có nên giải thích meme cho người lớn tuổi không?
Có, nếu họ tò mò và bạn kiên nhẫn. Giải thích một meme thường làm nó bớt buồn cười, nhưng giúp người lớn hiểu thế giới mạng của con cháu và tránh hiểu lầm khi gặp meme trong nhóm gia đình. Bắt đầu từ khuôn và tình huống, đừng bắt đầu từ chữ.