Với nhiều trẻ ở tuổi cấp hai và cấp ba, bắt trend không chỉ là giải trí mà là cách giữ chỗ đứng trong nhóm bạn: biết câu nói đang hot, đã làm điệu nhảy cả lớp đang làm, có mặt trong video chung. Không theo kịp có thể khiến con cảm thấy bị bỏ ngoài, và cảm giác đó với tuổi teen là có thật, không phải "chuyện vặt". Cha mẹ giúp được nhiều nhất khi coi trọng cảm giác ấy, rồi cùng con phân biệt trend nào đáng theo để giữ bạn và trend nào con có quyền đứng ngoài.
Bài này giải thích vì sao áp lực nhóm bạn mạnh nhất ở tuổi này, những hình thức áp lực thường gặp quanh một trend, dấu hiệu con đang bị kéo theo điều con không muốn, và những việc cha mẹ có thể làm để con giữ được bạn bè mà vẫn tự quyết. Chuyện thử thách nguy hiểm cụ thể có ở bài riêng; ở đây bàn về áp lực nói chung, kể cả với những trend hoàn toàn vô hại.
Vì sao tuổi teen nhạy cảm với việc bị bỏ ngoài
Từ cuối tiểu học, trung tâm đời sống xã hội của trẻ dịch dần từ gia đình sang nhóm bạn. Đây là một bước phát triển bình thường và cần thiết: trong nhóm bạn, trẻ tập thương lượng, tập đọc cảm xúc người khác, thử nghiệm mình là ai ngoài vai con cái. Vì nhóm bạn quan trọng như vậy, nguy cơ bị loại khỏi nhóm được cảm nhận rất nặng nề.
Các thí nghiệm tâm lý về bị loại trừ xã hội, ví dụ trò ném bóng ảo do Kipling Williams phát triển, cho thấy chỉ cần không được chuyền bóng trong vài phút trên màn hình, người tham gia đã báo cáo cảm giác buồn và giảm cảm giác thuộc về rõ rệt. Nhiều nghiên cứu sau đó gợi ý thanh thiếu niên phản ứng mạnh hơn người lớn với kiểu loại trừ này. Một trend mà cả nhóm cùng làm, trừ con, có thể gây ra đúng cảm giác đó.
Mạng xã hội làm cảm giác ấy thường trực hơn. Trước đây, nếu không được rủ đi chơi, trẻ có thể không biết. Bây giờ, video nhóm bạn cùng làm trend hiện ngay trên bảng tin, kèm lượt thích và bình luận. Hiện tượng sợ bỏ lỡ (FOMO) không phải phát minh của thời mạng xã hội, nhưng mạng xã hội đưa nó tới mỗi tối, ngay trong phòng ngủ của con.
Những hình thức áp lực quanh một trend
Áp lực không phải lúc nào cũng là một lời ép thẳng. Phần lớn thời gian nó âm thầm, đến từ chính mong muốn được thuộc về của con. Một số hình thức thường gặp:
- Áp lực ngầm: không ai ép, nhưng con thấy cả nhóm đều đã đăng video theo trend và tự cảm thấy mình phải làm.
- Rủ rê trực tiếp: "Làm đi, thiếu mỗi mày", "Quay chung cho đủ người". Lời rủ thường thân thiện, khó từ chối hơn lời ép.
- Chế giễu nhẹ: gọi con là "cổ lỗ", "không biết gì", đùa về việc con không hiểu một câu nói đang hot.
- Loại khỏi nhóm chat hoặc video chung: không được tag, không được gọi vào video nhóm, bị bỏ ra khỏi một nhóm chat phụ.
- Đếm tương tác: so ai có nhiều lượt thích hơn khi cùng làm một trend, khiến con muốn làm phiên bản "táo bạo" hơn để không thua.
- Áp lực từ thần tượng: người nổi tiếng mà con hâm mộ làm một trend, và việc làm theo trở thành cách thể hiện mình thuộc cộng đồng người hâm mộ.
Hai hình thức đầu thường gặp nhất, và hình thức đầu tiên khó nhận ra nhất vì con nghĩ đó là quyết định của chính mình. Cha mẹ có thể giúp con gọi tên nó: "Con muốn làm vì con thích, hay vì sợ mình là đứa duy nhất chưa làm?". Không có câu trả lời sai; chỉ cần con tách được hai lý do đó là đã tự chủ hơn.
Dấu hiệu con đang bị kéo theo điều con không muốn
Phân biệt giữa con hào hứng với một trend và con bị áp lực làm theo không dễ, vì bên ngoài trông giống nhau. Bảng dưới đây gợi ý vài khác biệt để quan sát, không phải để chấm điểm hay dán nhãn con:
| Con đang hào hứng | Con có thể đang chịu áp lực |
|---|---|
| Tự kể, khoe video, rủ cha mẹ xem | Không muốn nhắc tới, trả lời qua loa khi được hỏi |
| Làm xong thì vui, quên ngay | Làm xong thì kiểm tra lượt thích liên tục, buồn nếu ít |
| Thoải mái khi bỏ qua một trend không thích | Lo lắng khi chưa làm kịp, sợ "bị nói" |
| Có sáng tạo riêng, làm theo kiểu của mình | Làm y hệt người khác, muốn thật giống để không bị chê |
| Ngủ, ăn, học bình thường | Thức khuya để theo dõi nhóm, khó tập trung, cáu khi bị ngắt |
Một hai dấu hiệu ở cột phải chưa nói lên điều gì; tuổi teen có những ngày như vậy. Đáng để ý khi nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện, kéo dài nhiều tuần, hoặc đi kèm thay đổi rõ trong quan hệ bạn bè ngoài đời. Khi đó, một cuộc nói chuyện nhẹ nhàng, không phán xét, là bước đầu tiên.
Cha mẹ làm gì để con giữ bạn mà vẫn tự quyết
Đừng coi nhẹ cảm giác của con. Câu "Có gì đâu mà buồn, bạn bè kiểu đó không chơi cũng được" có thể đúng về lâu dài nhưng không giúp được con hôm nay. Bắt đầu bằng việc công nhận: "Bị bỏ ngoài video chung chắc khó chịu lắm".
Giúp con phân loại trend. Phần lớn trend vô hại, và theo trend để vui với bạn là chuyện lành mạnh. Cha mẹ không cần chống lại mọi trend; chỉ cần giúp con nhận ra trend nào vượt qua giới hạn an toàn, riêng tư hoặc giá trị của con, như trend chế giễu bạn khác.
Mở rộng vòng bạn bè ngoài lớp. Một đứa trẻ có bạn ở câu lạc bộ thể thao, lớp vẽ, nhóm họ hàng hay khu phố ít phụ thuộc vào một nhóm duy nhất. Khi một nhóm quay lưng, con vẫn còn chỗ để thuộc về.
Khen sự độc lập, không chỉ khen kết quả. Khi con kể đã không làm một trend mà con thấy không ổn, hãy ghi nhận điều đó cụ thể. Lời khen này đáng giá hơn lời khen video đẹp.
Cho con thấy cha mẹ cũng có lúc không theo đám đông. Kể một lần mình từ chối một trào lưu ở chỗ làm, một lần không mua thứ ai cũng mua. Trẻ học nhiều từ những gì cha mẹ làm hơn từ những gì cha mẹ nói.
Giúp con có câu trả lời sẵn. "Tớ không giỏi nhảy, tớ quay cho", "Tớ làm cái khác" là những câu giúp con vẫn tham gia theo cách mình chọn, thay vì phải chọn giữa làm theo và đứng ngoài.
Khi việc không theo trend dẫn tới bị cô lập thật
Có những trường hợp áp lực vượt quá mức bình thường: con bị cả nhóm tẩy chay, bị chế giễu kéo dài, bị loại khỏi mọi hoạt động chung vì không theo một trend. Khi đó không còn là chuyện chọn trend nữa mà là chuyện bị bắt nạt, và con cần người lớn can thiệp. Dấu hiệu là con sợ đi học, kể những câu chuyện mơ hồ về việc "bị nói xấu", hoặc thu mình rõ rệt.
Bước đầu tiên là lắng nghe và ghi lại những gì đã xảy ra, sau đó trao đổi với giáo viên chủ nhiệm theo hướng cùng tìm cách, không quy kết. Bắt nạt qua mạng là một chủ đề lớn đã được trình bày kỹ ở các trang chuyên về an toàn số cho trẻ; điều cha mẹ cần nhớ ở đây là đừng bảo con "kệ đi" khi con đang thật sự bị cô lập.
Nếu con có biểu hiện buồn bã kéo dài, mất ngủ, bỏ ăn, mất hứng thú với những thứ từng thích, hoặc nói những câu cho thấy con thấy mình vô giá trị, hãy tìm sự hỗ trợ từ chuyên viên tâm lý học đường hoặc cơ sở y tế. Cha mẹ không cần tự chẩn đoán; việc của cha mẹ là nhận ra con đang khác đi và đưa con tới đúng người. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 miễn phí cũng là nơi cha mẹ hoặc con có thể gọi để được tư vấn.
Khi chính người lớn vô tình thêm áp lực
Áp lực theo trend không chỉ đến từ bạn bè. Đôi khi cha mẹ cũng góp phần mà không nhận ra: khen con nhà hàng xóm có video được nhiều lượt xem, so sánh con với một đứa trẻ nổi tiếng trên mạng, hỏi "sao con không làm cái trend đó cho vui". Với người lớn đó là câu nói bâng quơ; với con, nó xác nhận rằng giá trị của mình được đo bằng việc có theo kịp hay không, có được chú ý hay không.
Một dạng khác là cha mẹ hào hứng với trend hơn con, muốn con cùng quay video gia đình, đăng lên trang cá nhân của mình, rồi buồn khi con không hợp tác. Tuổi teen thường rất ngại xuất hiện trên tài khoản của bố mẹ trước mặt bạn bè. Việc con từ chối không có nghĩa là con xa cách, mà là con đang tập đặt ranh giới cho hình ảnh của mình, một kỹ năng cha mẹ nên khuyến khích chứ không nên phạt.
Cách tự kiểm đơn giản: trong một tuần, để ý xem mình khen con vì những gì. Nếu phần lớn lời khen gắn với thành tích có thể đếm được, như lượt thích, điểm số, giải thưởng, con dễ học rằng mình chỉ đáng quý khi được nhìn thấy. Thêm những lời ghi nhận về sự tử tế, sự kiên trì, sự trung thực sẽ giúp con có một chỗ dựa không phụ thuộc vào bảng tin.
Áp lực nhóm không phải lúc nào cũng xấu
Tâm lý học không coi ảnh hưởng của bạn bè là thứ cần loại bỏ. Cùng một cơ chế khiến trẻ làm theo trend vô bổ cũng khiến trẻ học chăm hơn khi chơi với bạn chăm, tập thể thao đều hơn khi có nhóm cùng tập, hay tham gia một trend gây quỹ, dọn rác, đọc sách. Thay vì cố tách con khỏi ảnh hưởng của nhóm, cha mẹ có thể giúp con chọn nhóm và chọn trend.
Một số trend còn là cơ hội để con thể hiện năng khiếu: con giỏi biên tập video, giỏi vẽ, giỏi nghĩ ý tưởng hài. Khi con được ghi nhận vì một kỹ năng, chỗ đứng trong nhóm bớt phụ thuộc vào việc làm theo bằng mọi giá. Cha mẹ có thể hỏi: "Trong nhóm, con hay làm phần nào nhất?" để hiểu con mạnh ở đâu.
Điều cha mẹ muốn không phải là một đứa trẻ miễn nhiễm với bạn bè, mà là một đứa trẻ biết lúc nào nên đi cùng nhóm, lúc nào nên đứng riêng, và biết rằng ở nhà luôn có người hiểu cả hai lựa chọn đó.
Câu hỏi thường gặp
Con nói chỉ mình con chưa có mạng xã hội trong lớp, cha mẹ nên làm gì?
Hãy hỏi kỹ xem con bị bỏ lỡ điều gì cụ thể: nhóm chat lớp, video chung hay chỉ là chủ đề bàn tán. Có thể có giải pháp trung gian như tham gia nhóm chat lớp trên thiết bị của gia đình. Quyết định cho dùng mạng xã hội nên dựa vào độ tuổi theo điều khoản nền tảng và sự sẵn sàng của con, không chỉ vì áp lực.
Có nên nói chuyện với phụ huynh khác để cùng thống nhất về trend không?
Có, và đây là cách hiệu quả để giảm áp lực cho cả nhóm trẻ. Khi vài gia đình cùng đồng ý một số điều, như không cho con đăng video trong giờ ngủ, mỗi đứa trẻ không còn là ngoại lệ duy nhất. Nên trao đổi theo tinh thần chia sẻ, không áp đặt lên gia đình khác.
Con quá dễ bị bạn bè ảnh hưởng, đó có phải là tính cách yếu đuối không?
Không nên nhìn như vậy. Nhạy cảm với bạn bè là đặc điểm phát triển của tuổi teen, mức độ khác nhau giữa các trẻ. Thay vì dán nhãn, hãy giúp con luyện từng kỹ năng nhỏ: nhận ra lúc mình bị kéo theo, có câu từ chối sẵn, có thêm nhóm bạn khác để dựa vào.
Con muốn theo một trend tốn tiền như mua đồ, đồ ăn đang hot thì sao?
Đây là dịp tốt để nói chuyện về tiền: cùng con xem món đó giá bao nhiêu so với tiền tiêu vặt, có món thay thế không, trend kéo dài bao lâu. Để con tự quyết trong một ngân sách cho trước giúp con hiểu giá trị đồng tiền hơn là cha mẹ nói có hay không.
Khi nào cảm giác bị bỏ ngoài cần đến chuyên gia tâm lý?
Khi cảm giác buồn, lo kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống, học tập, hoặc con nói những câu thể hiện thấy mình vô giá trị, hãy tìm tới chuyên viên tâm lý học đường hoặc cơ sở y tế. Cha mẹ không cần chắc chắn có vấn đề mới đi; hỏi ý kiến sớm luôn tốt hơn chờ.
Con nói không quan tâm việc bị bỏ ngoài, có nên tin không?
Có thể con thật sự không quan tâm, cũng có thể con đang che giấu. Không cần ép con thừa nhận; chỉ cần để ý những thay đổi trong thói quen và giữ cửa trò chuyện mở. Một câu như "Nếu có lúc con thấy khó chịu với nhóm bạn, mẹ luôn sẵn sàng nghe" là đủ.