Nhiều trend trêu con để quay clip, như doạ con bất ngờ, giả vờ đã ăn hết kẹo của con, giả vờ bỏ con lại hay đập trứng lên đầu con, khiến người xem bật cười nhưng thường làm đứa trẻ trong video sợ hãi, xấu hổ hoặc thấy bị phản bội thật sự. Trẻ nhỏ chưa phân biệt rõ đùa và thật như người lớn, và người khiến trẻ sợ lại chính là người trẻ tin cậy nhất. Tiếng cười của khán giả không đo được điều đó.
Bài này không nhằm phán xét những cha mẹ từng quay video như vậy; phần lớn làm vì nghĩ là vui, vì thấy nhiều người làm. Mục đích là giải thích vì sao trẻ cảm nhận khác, những gì có thể bị ảnh hưởng, một phép thử đơn giản trước khi bấm quay, và những cách đùa với con mà con cũng là người cười. Chuyện thông tin của trẻ bị lộ qua video đã có ở bài riêng; ở đây bàn về cảm xúc và lòng tin của con.
Những trend trêu con hay gặp
Các trend trêu con xuất hiện theo từng đợt, mỗi đợt một kiểu, nhưng thường thuộc vài dạng quen thuộc. Một số đã có tư liệu rộng rãi:
- Trêu về đồ yêu thích: trend nói với con rằng bố mẹ đã ăn hết kẹo Halloween của con, được một chương trình truyền hình Mỹ khởi xướng từ năm 2011 và lặp lại hằng năm, là ví dụ được biết tới nhiều nhất.
- Doạ bất ngờ: núp sau cửa, đeo mặt nạ, bật âm thanh đáng sợ rồi quay phản ứng của con.
- Tác động lên người con: trend ném lát phô mai lên mặt em bé lan rộng năm 2019; trend đập trứng lên đầu con khi cùng nấu ăn lan rộng đầu năm 2023 và bị nhiều chuyên gia nhi khoa lên tiếng phê phán.
- Giả vờ bỏ rơi hoặc chia cắt: giả vờ lái xe đi, nói sẽ cho con đi, giả vờ cho thú cưng của con đi.
- Đánh lừa bằng quà: tặng con hộp quà rỗng hoặc món đồ vô dụng rồi quay vẻ thất vọng.
- Thử phản ứng: giả vờ khóc, giả vờ bị đau, giả vờ ngất để xem con làm gì.
Điểm chung của các dạng trên là cảm xúc tiêu cực thật của trẻ, sợ, buồn, thất vọng, hoảng hốt, trở thành nội dung giải trí cho người lạ. Không phải video nào trong số này cũng gây hại lâu dài, và mức độ phụ thuộc vào tuổi, tính cách của trẻ, cách cha mẹ xử lý sau đó. Nhưng điểm chung này đủ để cha mẹ dừng lại suy nghĩ trước khi làm theo.
Vì sao trẻ cảm nhận khác người xem
Hiểu một trò đùa đòi hỏi biết rằng người kia đang cố ý nói điều không đúng và không có ý xấu. Các nghiên cứu về phát triển nhận thức cho thấy khả năng hiểu người khác có suy nghĩ khác mình, thường gọi là thuyết tâm trí, hình thành rõ dần ở tuổi mẫu giáo, còn khả năng phân biệt lời nói dối có ý đùa với lời nói dối thật phát triển muộn hơn nữa. Với trẻ ba, bốn tuổi, khi mẹ nói "mẹ cho con chó đi rồi", đứa trẻ rất có thể tin đó là thật, và nỗi buồn trong video là nỗi buồn thật.
Người xem thì thấy mọi thứ khác. Họ biết đó là trò đùa, biết kết thúc có hậu, thấy biểu cảm của trẻ dễ thương hoặc buồn cười vì nó không cân xứng với sự việc. Khoảng cách giữa hai góc nhìn này là lý do video lan nhanh: người xem cười vì biết, đứa trẻ khóc vì không biết. Lượt thích và bình luận khen ngợi củng cố cảm giác của cha mẹ rằng đây là chuyện vô hại.
Với trẻ lớn hơn, đã hiểu được trò đùa, vấn đề chuyển sang chỗ khác: cảm giác bị làm trò cười trước người lạ. Một đứa trẻ tám, chín tuổi có thể cười theo khi bị trêu, nhưng vẫn khó chịu khi biết video có hàng nghìn người xem, có bạn cùng lớp nhìn thấy. Tiếng cười lúc đó nhiều khi là cách trẻ chống chế, không phải dấu hiệu trẻ thật sự thấy vui.
Lòng tin là thứ dễ bị chạm tới nhất
Lý thuyết gắn bó do John Bowlby khởi xướng và Mary Ainsworth phát triển từ giữa thế kỷ hai mươi mô tả cha mẹ như một nền tảng an toàn: trẻ dám khám phá thế giới vì biết có một người luôn ở đó che chở khi sợ. Khi chính người đó cố ý làm trẻ sợ để quay video, trẻ nhận được một thông điệp lẫn lộn: người bảo vệ mình cũng có thể là nguồn gây sợ hãi.
Một lần trêu đơn lẻ, được xử lý tốt sau đó bằng cách ôm con, giải thích, xin lỗi, nhiều khả năng không để lại tổn thương lâu dài. Rủi ro tăng khi việc trêu lặp lại thường xuyên vì kênh cần nội dung, khi trẻ bị cười nhạo thay vì được an ủi, hoặc khi trẻ không được giải thích rằng đó là trò đùa. Chưa có nhiều nghiên cứu theo dõi dài hạn riêng về tác động của trend trêu con trên mạng, nên không nên phóng đại; nhưng những hiểu biết đã vững về gắn bó và an toàn cảm xúc của trẻ đủ để khuyên thận trọng.
Ngoài ra còn câu chuyện về sự tôn trọng. Người lớn ít ai muốn video mình hoảng sợ hay khóc lóc bị đăng cho người lạ xem. Trẻ em có cùng mong muốn đó, chỉ là chưa đủ lớn để nói ra hay từ chối. Khi cha mẹ coi trẻ là người có quyền với hình ảnh và cảm xúc của mình, trẻ học được rằng cơ thể và cảm xúc của mình đáng được tôn trọng, một bài học quan trọng để trẻ tự bảo vệ sau này.
Khi video rời khỏi gia đình: bình luận và bản sao
Một video trêu con đăng công khai không chỉ dừng ở bạn bè, người thân. Nếu được đề xuất rộng, nó tới tay hàng nghìn người lạ, và bình luận không phải lúc nào cũng thiện ý: có người chê ngoại hình của trẻ, có người gán cho trẻ biệt danh, có người viết những câu không phù hợp với trẻ em. Cha mẹ có thể xoá bình luận, nhưng thường đã có người đọc.
Video được yêu thích cũng hay bị các trang tổng hợp tải về, ghép vào những tuyển tập "trẻ con khóc hài hước", gắn tiêu đề giật gân, đôi khi kèm quảng cáo. Lúc đó cha mẹ mất quyền kiểm soát: gỡ bản gốc không gỡ được các bản sao, và gương mặt con có thể còn xuất hiện trên mạng nhiều năm sau. Một số trang còn dùng video trẻ em làm mồi để thu hút người xem vào những nội dung khác.
Khi con lớn lên, con có thể tự tìm thấy những video đó, hoặc bạn bè tìm thấy trước. Với một đứa trẻ mười hai, mười ba tuổi, việc bạn cùng lớp chia sẻ đoạn video mình khóc lóc lúc bốn tuổi có thể trở thành chuyện trêu chọc mới ở trường. Đây là lý do nên cân nhắc ngay từ lúc đăng, không chỉ lúc muốn xoá.
Phép thử trước khi bấm quay
Không cần từ bỏ mọi trò đùa với con. Bốn câu hỏi dưới đây giúp cha mẹ tự đánh giá nhanh một trend trêu con trước khi làm:
| Câu hỏi | Nếu câu trả lời là | Gợi ý |
|---|---|---|
| Không có camera, mình có làm trò này không? | Không | Trò đùa đang phục vụ khán giả, không phục vụ con. Bỏ qua |
| Ai là người cười cuối cùng? | Chỉ người lớn và khán giả | Trò đùa nên kết thúc bằng tiếng cười của cả con |
| Nếu đồng nghiệp làm trò này với mình rồi đăng lên mạng, mình thấy sao? | Khó chịu, xấu hổ | Con cũng có thể thấy vậy, chỉ là chưa nói ra được |
| Mười năm nữa con xem lại video này, con có vui không? | Không chắc | Giữ video trong máy cho gia đình, không đăng công khai |
Câu hỏi thứ tư đáng suy nghĩ nhất. Những đứa trẻ lớn lên cùng mạng xã hội đang bắt đầu lên tiếng về việc thời thơ ấu của mình bị đăng tải mà không được hỏi ý. Một video vui với cha mẹ hôm nay có thể là điều con muốn xoá đi khi bước vào tuổi teen. Giữ những khoảnh khắc đó trong album gia đình là cách vẹn cả đôi đường.
Đùa với con sao cho con cũng cười
Để con là người "thắng". Những trò đùa trẻ thích nhất thường là trò trẻ được làm người lừa: cha mẹ giả vờ không tìm thấy con khi con trốn rất lộ, giả vờ bị con "đánh bại" trong trò chơi. Trẻ được cảm giác thông minh, mạnh mẽ.
Đùa bằng sự vô lý, không bằng nỗi sợ. Đội nồi lên đầu làm mũ, đi giày ngược, nói giọng nhân vật hoạt hình. Hài hước dựa trên sự ngớ ngẩn vô hại hợp với trẻ nhỏ hơn hài hước dựa trên doạ hay thất vọng.
Rủ con cùng trêu người khác trong nhà. Cùng con chuẩn bị một bất ngờ vui cho ông bà, cho bố khi đi làm về. Trẻ trở thành đồng tác giả, không phải đối tượng bị trêu.
Dừng ngay khi con không vui. Nếu con bắt đầu sợ hay khóc, dừng trò đùa, ôm con, nói rõ đó chỉ là đùa và xin lỗi. Không quay tiếp phản ứng đó, không đăng.
Hỏi con trước khi đăng. Với trẻ đã đủ lớn để hiểu, hãy hỏi "con có muốn bố mẹ đăng video này không?" và tôn trọng câu trả lời. Việc hỏi dạy con về quyền với hình ảnh của mình hiệu quả hơn mọi bài giảng.
Nếu đã lỡ đăng video trêu con
Nhiều cha mẹ đọc tới đây có thể đã từng đăng một video như vậy, và điều đó không có nghĩa là làm cha mẹ tệ. Việc có thể làm bây giờ khá đơn giản: xem lại những video cũ có con, gỡ hoặc chuyển sang chế độ riêng tư những video con bị làm trò cười, hoảng sợ hay khóc. Nếu video đã lan rộng và bị đăng lại, có thể dùng chức năng báo cáo quyền riêng tư của nền tảng để yêu cầu gỡ các bản sao.
Với trẻ đã đủ lớn, một lời xin lỗi có ý nghĩa: "Hồi đó bố mẹ nghĩ là vui, nhưng bố mẹ nhận ra con có thể không thích, nên bố mẹ đã gỡ đi". Câu nói đó cho con thấy cha mẹ cũng biết nhìn lại, và con có quyền với hình ảnh của mình. Không cần biến nó thành chuyện nặng nề; một lần nói rõ là đủ.
Từ đó về sau, có thể thống nhất một nguyên tắc gia đình đơn giản: video có con chỉ đăng khi con đồng ý, hoặc khi con còn quá nhỏ để hỏi thì chỉ đăng những khoảnh khắc con được tôn trọng. Nguyên tắc này áp dụng cho cả ông bà, cô chú, những người cũng hay quay và đăng ảnh cháu.
Câu hỏi thường gặp
Con cười khi bị trêu thì có phải là con thấy vui không?
Không hẳn. Trẻ có thể cười vì lo lắng, vì muốn làm vừa lòng cha mẹ, hoặc vì thấy mọi người đang cười. Hãy quan sát cả sau đó: con có muốn chơi lại không, có kể lại với vẻ vui không, hay tránh nhắc tới. Hỏi con trực tiếp khi đã bình tĩnh cũng là cách tốt.
Trêu con một lần để quay video có gây tổn thương lâu dài không?
Một lần trêu đơn lẻ, được xử lý tốt sau đó bằng cách an ủi và giải thích, nhiều khả năng không để lại tổn thương lâu dài. Rủi ro lớn hơn khi việc trêu lặp lại, khi trẻ bị cười nhạo thay vì được dỗ, hoặc khi video lan rộng và trẻ lớn lên vẫn thấy nó trên mạng.
Trẻ mấy tuổi thì hiểu được trò đùa?
Khả năng hiểu trò đùa phát triển dần theo tuổi và khác nhau giữa các trẻ. Trẻ mẫu giáo đã thích những trò ngớ ngẩn vô hại, nhưng thường chưa phân biệt được lời nói dối đùa với lời nói dối thật, nhất là khi lời đó đến từ cha mẹ. Trẻ lớn hơn hiểu trò đùa nhưng nhạy cảm hơn với việc bị làm trò cười trước người khác.
Ông bà thích quay và đăng video trêu cháu thì nói thế nào?
Cha mẹ nên nhẹ nhàng giải thích rằng gia đình đang thống nhất chỉ đăng video có con khi con đồng ý, và nhờ ông bà gửi video vào nhóm gia đình thay vì đăng công khai. Đặt vấn đề như một nguyên tắc chung cho cả nhà, không phải lời trách riêng ông bà, giúp cuộc nói chuyện nhẹ nhàng hơn.
Video trêu con được nhiều lượt xem, có kiếm được tiền, có nên tiếp tục không?
Khi việc trêu con trở thành nguồn thu, áp lực làm thêm video tăng lên và con dễ bị đặt vào tình huống khó chịu thường xuyên hơn. Hãy cân nhắc xem con có đang được hỏi ý, có được tôn trọng không. Lợi ích tài chính ngắn hạn không nên đánh đổi bằng lòng tin của con.
Có trend trêu con nào được coi là vô hại không?
Những trò dựa trên sự ngớ ngẩn vô hại, không làm con sợ, không tác động lên người con, và kết thúc bằng tiếng cười chung thường ổn. Ví dụ cha mẹ hoá trang buồn cười, giả giọng nhân vật. Phép thử đơn giản: nếu con là người muốn xem lại video nhiều lần, đó thường là trò đùa con cũng thích.