Các trend làm đẹp trên mạng, như filter làm mịn da và thon mặt, video "biến hình" trước và sau, trend khoe vóc dáng hay chia sẻ khẩu phần ăn trong ngày, có thể khiến một số trẻ lo lắng về ngoại hình, nhất là trẻ vốn đã dễ so sánh bản thân. Bằng chứng khoa học cho thấy có mối liên hệ nhưng mức độ khác nhau giữa các trẻ, và không phải trẻ nào xem những nội dung đó cũng bị ảnh hưởng xấu.
Cha mẹ không cần cấm mọi trend làm đẹp, nhưng nên hiểu cơ chế chúng tác động, nhận ra khi nào con đang chịu ảnh hưởng, và biết cách nói chuyện về cơ thể sao cho con không cảm thấy bị soi xét. Bài này cũng nêu những dấu hiệu cần tìm tới chuyên gia; cha mẹ không cần tự chẩn đoán.
Những trend ngoại hình trẻ hay gặp
Trend về ngoại hình thay đổi liên tục, nhưng có thể gom vào vài nhóm. Mỗi nhóm có cơ chế tác động riêng:
- Filter làm đẹp tự động: làm mịn da, to mắt, thon cằm, đổi màu da ngay trong camera. Khác với ảnh chỉnh sửa trước đây, filter chạy theo thời gian thực nên trẻ nhìn thấy "phiên bản đẹp hơn" của chính mình mỗi lần mở máy.
- Video "biến hình" trước và sau: từ mặt mộc sang trang điểm kỹ, từ ở nhà sang ra ngoài, hay "glow up" sau một thời gian. Phần lớn vô hại và sáng tạo, nhưng một số nhấn mạnh rằng phiên bản "trước" là đáng xấu hổ.
- Trend khoe vóc dáng: quay cơ thể theo từng góc, so số đo, các thử thách chứng minh eo nhỏ hay đùi thon. Thử thách so vòng eo với một tờ giấy khổ A4 lan rộng ở Trung Quốc năm 2016 là một ví dụ từng bị giới y tế phê phán vì đặt ra chuẩn hình thể phi thực tế.
- Chia sẻ khẩu phần ăn trong ngày: người quay kể từng bữa ăn. Với người xem trẻ, đây dễ trở thành chuẩn để so sánh dù mỗi cơ thể có nhu cầu khác nhau.
- Trend chăm sóc da nhiều bước cho trẻ nhỏ: trẻ tiểu học, đầu cấp hai bắt chước quy trình dưỡng da của người lớn, dùng sản phẩm không dành cho da trẻ.
Không phải mọi video thuộc các nhóm trên đều có hại. Nhiều người sáng tạo nội dung dùng chính các định dạng này để cổ vũ chấp nhận cơ thể, cho thấy ảnh thật không chỉnh sửa. Điều cha mẹ cần để ý là tỷ lệ: bảng tin của con có đang bị chiếm phần lớn bởi những nội dung đặt ra một chuẩn ngoại hình duy nhất hay không.
Vì sao những trend này tác động tới trẻ
Năm 1954, nhà tâm lý học Leon Festinger đưa ra thuyết so sánh xã hội: con người đánh giá bản thân bằng cách so với người khác, đặc biệt khi không có thước đo khách quan. Ngoại hình là lĩnh vực điển hình không có thước đo khách quan. Mạng xã hội cung cấp một lượng gần như vô tận những người để so sánh, và phần lớn là so sánh với người trông "hơn" mình, những hình ảnh đã được chọn lọc, chỉnh sửa, đặt ánh sáng đẹp nhất.
Năm 2018, một bài viết trên tạp chí chuyên ngành phẫu thuật thẩm mỹ khuôn mặt của Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ dùng cụm "Snapchat dysmorphia" để mô tả hiện tượng một số người tìm tới bác sĩ thẩm mỹ với mong muốn trông giống ảnh đã qua filter của chính mình. Đây là một bài bình luận dựa trên quan sát lâm sàng, không phải một chẩn đoán chính thức, nhưng nó gọi tên một mối lo thực tế. Năm 2021, báo chí Mỹ công bố các tài liệu nội bộ của Meta cho thấy chính nghiên cứu của công ty ghi nhận một bộ phận thiếu nữ cảm thấy tệ hơn về cơ thể khi dùng Instagram.
Tuy vậy, bức tranh khoa học không đơn giản. Phần lớn nghiên cứu là nghiên cứu tương quan, nghĩa là cho thấy trẻ dùng mạng xã hội nhiều có xu hướng lo về ngoại hình nhiều hơn, nhưng chưa chứng minh được hoàn toàn chiều nhân quả. Một số phân tích lớn tìm thấy mức liên hệ trung bình là nhỏ, trong khi một số trẻ chịu ảnh hưởng rất mạnh. Khuyến cáo của Tổng Y sĩ Hoa Kỳ năm 2023 về mạng xã hội và sức khoẻ tinh thần thanh thiếu niên nêu hình ảnh cơ thể là một trong những mối lo, đồng thời thừa nhận cần thêm nghiên cứu. Cách hiểu hợp lý cho cha mẹ: đây là yếu tố rủi ro đáng để ý, không phải bản án cho mọi đứa trẻ có điện thoại.
Dấu hiệu bình thường và dấu hiệu nên để ý hơn
Quan tâm tới ngoại hình là chuyện tự nhiên ở tuổi dậy thì. Bảng dưới đây giúp phân biệt mức bình thường với những thay đổi cần cha mẹ để ý hơn, không dùng để dán nhãn con:
| Thường là bình thường | Nên để ý hơn |
|---|---|
| Thích thử kiểu tóc, trang phục, trang điểm mới | Không chịu ra ngoài hoặc chụp ảnh nếu không dùng filter |
| Thỉnh thoảng phàn nàn về một nét trên mặt | Nói thường xuyên rằng mình xấu, ghét cơ thể mình |
| Soi gương trước khi đi chơi | Soi gương rất lâu nhiều lần mỗi ngày, hoặc ngược lại tránh hẳn gương |
| Muốn ăn uống lành mạnh hơn sau khi xem một video | Bỏ bữa, cắt hẳn nhóm thực phẩm, ăn kiêng cực đoan, cân liên tục |
| Thích vận động, chơi thể thao | Tập luyện quá mức, cáu gắt khi lỡ một buổi tập |
| Hỏi về sản phẩm dưỡng da | Đòi dùng sản phẩm đặc trị của người lớn, nói về phẫu thuật thẩm mỹ khi còn rất nhỏ |
Những dấu hiệu ở cột phải, nhất là thay đổi về ăn uống và cân nặng, cần được để ý sớm. Rối loạn ăn uống là bệnh lý có thể ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khoẻ, và can thiệp sớm cho kết quả tốt hơn nhiều. Phần cuối bài nói về khi nào nên tìm chuyên gia.
Cách trò chuyện về filter và ảnh đã chỉnh
Cùng con thử filter. Mở camera, bật một filter làm đẹp, rồi tắt đi, cùng xem khác biệt. Khi con tự thấy filter thay đổi gương mặt nhiều thế nào, con hiểu rằng người trong video cũng được thay đổi như vậy. Việc làm cùng nhau tốt hơn một bài giảng về "ảnh ảo".
Chỉ ra cơ chế, không chê người dùng. Thay vì nói "mấy đứa dùng filter giả tạo", hãy nói về những gì filter làm: xoá lỗ chân lông, phóng to mắt, thu nhỏ cằm. Trẻ không cảm thấy bản thân hay bạn bè bị chê, nhưng hiểu rằng chuẩn trong video là chuẩn của máy.
Nói về cơ thể theo những gì nó làm được. Khen đôi chân chạy nhanh, đôi tay đàn hay, sức bền khi đạp xe, thay vì chỉ khen hoặc chê vẻ ngoài. Trẻ học được rằng cơ thể là để sống, không chỉ để nhìn.
Tránh bình luận về cân nặng, kể cả của chính mình. Câu "Mẹ béo quá, phải nhịn ăn" nói trước mặt con dạy con nhiều hơn mọi lời khuyên. Bình luận về thân hình người khác, kể cả người nổi tiếng trên tivi, cũng vậy.
Đưa ảnh đời thường trở lại. Cùng con xem lại ảnh gia đình chụp vội, ảnh đi chơi không chỉnh sửa, ảnh lúc con vừa ngủ dậy mà cả nhà vẫn thấy đáng yêu. Những bức ảnh đó nhắc con rằng người thân yêu con ở dạng thật, và rằng một gương mặt có lỗ chân lông, có mụn tuổi dậy thì vẫn là gương mặt bình thường. Cha mẹ có thể chủ động đăng ảnh không filter của chính mình nếu thấy thoải mái.
Cùng con dọn bảng tin. Hỏi con những tài khoản nào làm con thấy vui, tài khoản nào làm con thấy tệ về bản thân. Bỏ theo dõi hoặc chọn "không quan tâm" với nhóm thứ hai là cách thay đổi thuật toán đề xuất trong tầm tay.
Trend chăm sóc da và trang điểm ở trẻ nhỏ
Một hiện tượng được nói tới nhiều vài năm gần đây là trẻ tiểu học và đầu cấp hai làm theo video dưỡng da nhiều bước của người lớn, đòi mua những sản phẩm đắt tiền, thậm chí dùng các hoạt chất mạnh dành cho da người trưởng thành. Da trẻ em mỏng và nhạy hơn, phần lớn không cần các bước đặc trị. Một số hoạt chất trong sản phẩm cho người lớn có thể gây kích ứng, đỏ rát, bong tróc khi dùng trên da trẻ.
Với cha mẹ, cách tiếp cận hợp lý không phải là chế giễu sở thích của con, mà là giữ phần vui và bỏ phần rủi ro. Một quy trình đơn giản gồm rửa mặt nhẹ, dưỡng ẩm khi cần và chống nắng khi ra ngoài thường đủ cho da trẻ; nếu con có vấn đề da cụ thể như mụn tuổi dậy thì, nên hỏi bác sĩ da liễu thay vì thử theo video. Con vẫn có thể tận hưởng nghi thức chăm sóc bản thân với những sản phẩm phù hợp tuổi.
Đằng sau trend này còn là câu chuyện tiêu dùng: các video thường gắn với quảng cáo, mã giảm giá, sản phẩm được tặng. Cha mẹ có thể dùng dịp này để chỉ cho con cách nhận ra một video quảng cáo trá hình, câu hỏi "ai được lợi khi mình mua?" có ích cho con lâu dài, không chỉ với mỹ phẩm.
Khi nào nên tìm tới chuyên gia
Hãy tìm hỗ trợ chuyên môn khi lo lắng về ngoại hình bắt đầu chi phối đời sống của con: con bỏ học, bỏ các hoạt động từng thích vì ngại người khác nhìn; con thay đổi rõ về ăn uống, cân nặng; con nói về việc tự làm đau bản thân; hoặc con có biểu hiện buồn bã, lo âu kéo dài nhiều tuần. Điểm khởi đầu có thể là bác sĩ nhi khoa, chuyên viên tâm lý học đường hoặc khoa tâm lý của bệnh viện.
Khi đưa con đi, nên nói với con theo hướng quan tâm tới sức khoẻ và cảm giác của con, không theo hướng "con có vấn đề". Cha mẹ có thể kể với chuyên gia những gì mình quan sát được, cụ thể và theo thời gian, như con bỏ bữa sáng từ khi nào, cân nặng thay đổi ra sao, thay vì kết luận về chẩn đoán. Việc chẩn đoán thuộc về người có chuyên môn.
Các nền tảng lớn hiện chuyển hướng những lượt tìm kiếm liên quan tới ăn kiêng cực đoan, rối loạn ăn uống sang trang thông tin hỗ trợ. Nếu thấy con tìm kiếm những nội dung như vậy, đó là tín hiệu nên trò chuyện sớm, nhẹ nhàng, không phải để trách móc.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cấm con dùng filter làm đẹp không?
Cấm hoàn toàn thường khó thực hiện và có thể khiến con dùng lén. Hiệu quả hơn là giúp con hiểu filter làm gì, khuyến khích con đăng cả ảnh không filter, và để ý xem con có phụ thuộc vào filter tới mức không chịu chụp ảnh nếu không có nó. Mức phụ thuộc mới là điều cần quan tâm.
Con trai có bị ảnh hưởng bởi trend ngoại hình không hay chỉ con gái?
Con trai cũng bị ảnh hưởng, dù cách biểu hiện thường khác: lo về chiều cao, cơ bắp, tập luyện quá mức, dùng sản phẩm tăng cơ không rõ nguồn gốc. Vì định kiến cho rằng con trai không quan tâm ngoại hình, những lo lắng này dễ bị bỏ qua. Cha mẹ nên để ý ở cả con trai và con gái.
Con muốn phẫu thuật thẩm mỹ khi còn tuổi học trò thì sao?
Hãy lắng nghe con muốn thay đổi gì và vì sao, thay vì phản ứng gay gắt ngay. Mong muốn đó nhiều khi phản ánh một lo lắng sâu hơn về bản thân hay áp lực bạn bè. Nếu mong muốn kéo dài, nên trao đổi với bác sĩ và chuyên viên tâm lý. Cơ thể ở tuổi dậy thì vẫn đang thay đổi nhiều.
Làm sao để con không thấy cha mẹ đang soi ngoại hình của con?
Tránh bình luận trực tiếp về cân nặng, vóc dáng của con, kể cả lời khen kiểu "dạo này con gầy đẹp". Thay vào đó, khen những điều không liên quan đến vẻ ngoài. Khi muốn hỏi về ăn uống, hãy hỏi về cảm giác, năng lượng, sức khoẻ, không hỏi về số cân.
Trend chia sẻ khẩu phần ăn trong ngày có hại không?
Không phải video nào cũng có hại; nhiều video chỉ chia sẻ món ăn ngon. Rủi ro nằm ở chỗ người xem trẻ dễ coi khẩu phần của người khác là chuẩn cho mình, trong khi nhu cầu dinh dưỡng mỗi người khác nhau theo tuổi, giới, mức vận động. Hỏi con cảm thấy thế nào sau khi xem là cách đánh giá tốt.
Trẻ tiểu học có nên trang điểm theo trend không?
Trang điểm vui trong dịp đặc biệt, chơi hoá trang, thử son dưỡng là chuyện bình thường. Điều cần lưu ý là sản phẩm dành cho người lớn có thể gây kích ứng da trẻ, và thói quen trang điểm hằng ngày từ rất sớm có thể gắn giá trị bản thân với vẻ ngoài. Giữ nó ở mức vui chơi là cách cân bằng.