Khi con nói muốn làm một thử thách đang lan trên mạng, phản ứng tốt nhất là hỏi con về thử thách đó trước khi đồng ý hay từ chối, rồi cùng con xếp nó vào một trong ba câu trả lời: "có", "có nhưng" hoặc "không". Phần lớn thử thách vô hại và có thể đồng ý ngay. Một số làm được nếu điều chỉnh. Chỉ một nhóm nhỏ phải từ chối dứt khoát, và lời từ chối đó có sức nặng hơn nhiều khi con thấy cha mẹ không từ chối mọi thứ.
Việc con hỏi trước đã là một tín hiệu tốt: con coi cha mẹ là người đáng hỏi. Cấm ngay mà không nghe dễ dạy con bài học ngược lại, rằng lần sau đừng hỏi nữa. Bài này đi qua cách lắng nghe lời đề nghị của con, khung ba câu trả lời, cách nói "không" sao cho con hiểu, cách để lại cho con một lối thoát khi bị bạn bè ép, và những điều cha mẹ nên làm nếu phát hiện con đã làm rồi.
Con hỏi trước là một cơ hội, đừng đóng nó lại
Trong độ tuổi từ khoảng mười đến mười lăm, trẻ bắt đầu đánh giá rủi ro dựa nhiều vào phản ứng của bạn bè, trong khi phần não giúp dừng lại và cân nhắc hậu quả vẫn đang phát triển đến tận đầu tuổi hai mươi. Điều đó không có nghĩa trẻ không biết suy nghĩ; nó có nghĩa là trẻ suy nghĩ tốt hơn rất nhiều khi có thời gian và có người cùng nghĩ, và kém hơn khi đang ở giữa nhóm bạn, bị thúc giục. Khoảnh khắc con hỏi cha mẹ ở nhà chính là lúc con có thời gian và có người cùng nghĩ.
Nếu cha mẹ đáp lại bằng một câu cấm kèm lời mắng, con học được rằng thử thách là chủ đề không nên mang về nhà. Lần sau, quyết định sẽ được đưa ra ở sân trường hay ở nhà bạn, nơi không có người lớn nào. Nghiên cứu về kiểu nuôi dạy của Diana Baumrind từ những năm 1960 và các công trình tiếp nối cho thấy kiểu cha mẹ vừa có luật rõ ràng vừa giải thích lý do, lắng nghe con (thường gọi là kiểu có thẩm quyền) gắn với kết quả tốt hơn so với kiểu chỉ áp đặt hoặc kiểu buông lỏng.
Vì thế, trước khi trả lời, hãy nghe con nói hết. Hỏi con thử thách đó là gì, con thấy nó ở đâu, ai đã làm, con thích điều gì ở nó. Nhiều khi chỉ qua việc kể lại, con đã tự nhận ra chỗ không ổn. Và nếu thử thách vô hại, cha mẹ vừa có thêm một chủ đề vui để nói chuyện với con.
Khung ba câu trả lời: có, có nhưng, không
Khung dưới đây giúp cha mẹ không rơi vào phản xạ cấm hết hoặc cho hết. Cùng một thử thách có thể nằm ở ô khác nhau tuỳ tuổi, sức khoẻ và hoàn cảnh của từng đứa trẻ:
| Câu trả lời | Thử thách thuộc dạng nào | Cha mẹ nói gì |
|---|---|---|
| Có | Nhảy theo nhạc, biến hình trang phục, lồng tiếng, đố vui, nấu món đơn giản, thử thách đọc nhanh, vẽ, chơi chữ | Đồng ý, có thể làm cùng con, chỉ nhắc kiểm tra khung hình trước khi đăng |
| Có nhưng | Thử thách vận động vừa sức, ăn cay ở mức quen thuộc, chơi khăm nhẹ có báo trước, quay ngoài trời | Đồng ý kèm điều kiện cụ thể: có người lớn ở gần, làm trên nền mềm, hỏi ý người bị quay, giữ ở chế độ riêng tư |
| Không | Bất cứ thứ gì đụng tới hơi thở, cổ, ý thức; nuốt thứ không phải thức ăn; thuốc; độ cao; xe cộ; lửa, nhiệt, hoá chất; làm người khác ngã hay hoảng sợ khi không biết trước | Từ chối dứt khoát, giải thích bằng hậu quả thật, không thương lượng |
Khi giải thích vì sao một thử thách nằm ở ô "không", hãy nói về hậu quả không đảo ngược được thay vì nói về luật nhà: chấn thương đầu, tổn thương do thiếu oxy, bỏng sâu. Danh mục thử thách có an toàn không trên trang này có các bài đi sâu từng nhóm và vì sao chúng nguy hiểm, có thể đọc cùng con. Không cần mô tả chi tiết cách làm thử thách để con "thấy sợ"; việc đó có khi lại gợi tò mò.
Nói "không" sao cho con hiểu chứ không chỉ nghe
Ngắn và rõ. Một lời từ chối dài, kèm nhiều ví dụ đáng sợ và những câu kiểu "hồi xưa bố mẹ…" dễ biến thành bài giảng mà con nghe tai này ra tai kia. Một hai câu nêu lý do chính là đủ, rồi dừng.
Nói về hậu quả, không nói về con. "Thử thách này làm người ta bất tỉnh, có trường hợp không tỉnh lại" khác hẳn "Con dại thế, sao lại muốn làm cái đó". Câu đầu đánh giá thử thách, câu sau đánh giá con, và con sẽ tự vệ thay vì lắng nghe.
Thừa nhận cảm xúc của con. "Mẹ hiểu là cả lớp đang nói về nó và con không muốn bị bỏ ngoài" không làm lời từ chối yếu đi. Nó cho con thấy cha mẹ hiểu cái giá xã hội mà con phải trả, và lời "không" đến từ người hiểu chuyện.
Gợi ý một phương án thay thế. Nếu điều con muốn là được tham gia cùng bạn, có thể cùng nghĩ một phiên bản hài hước, một video phản ứng, hay một trend khác cũng đang lan. Con giữ được chỗ đứng trong nhóm mà không phải liều.
Giữ nhất quán. Nếu hôm nay "không" rồi mai lại "thôi được" vì con năn nỉ, con học được rằng "không" chỉ là lời mở đầu cho thương lượng. Với nhóm thử thách nguy hiểm, câu trả lời không đổi theo tâm trạng của ai.
Cho con một lối thoát khi bị bạn bè ép
Nhiều trẻ biết thử thách là nguy hiểm, vẫn làm vì không tìm được cách rút lui mà không mất mặt trước bạn bè. Cha mẹ có thể giúp bằng cách trao cho con một "cái cớ" sẵn có. Câu "Bố mẹ tớ kiểm tra điện thoại, tớ đăng là ăn đòn" nghe có vẻ lạ với cha mẹ, nhưng với con đó là cách rút lui giữ thể diện: lỗi thuộc về bố mẹ khó tính, không phải về con nhát. Hãy nói rõ với con rằng con được phép đổ cho bố mẹ trong những tình huống như vậy.
Một cách nhiều gia đình ở nước ngoài dùng, thường được gọi là "kế hoạch X": con chỉ cần gửi một ký hiệu đã thống nhất, ví dụ một chữ cái hay một biểu tượng cảm xúc, cha mẹ sẽ gọi điện bảo có việc gấp phải về nhà hoặc tới đón ngay, không hỏi han gì trước mặt bạn bè, và không truy vấn con trên đường về trừ khi con muốn kể. Giá trị của cách này nằm ở lời hứa không truy vấn; nếu lần đầu dùng mà con bị hỏi dồn, con sẽ không dùng lần hai.
Cũng có thể tập trước với con vài câu từ chối ngắn, nghe tự nhiên ở tuổi con: "Thôi, cái này có đứa vào viện rồi", "Tớ quay phần khác cho", "Không, chán lắm". Không cần giải thích dài với bạn bè. Tuổi teen thường thấy câu từ chối ngắn, thờ ơ giữ thể diện tốt hơn câu từ chối nghiêm túc kèm lý do.
Nếu phát hiện con đã làm thử thách rồi
Có những lần cha mẹ biết chuyện sau khi đã xảy ra, qua một video, qua lời kể của phụ huynh khác hay qua một vết thương. Lúc này, thứ tự xử lý quan trọng hơn mức độ giận:
- Kiểm tra sức khoẻ trước. Hỏi con có đau đầu, chóng mặt, khó thở, buồn nôn, đau bụng hay đau ở đâu không. Với những thử thách liên quan đến thiếu oxy, ngộ độc hay chấn thương đầu, nên đưa con đi khám dù con nói đã ổn, vì một số tổn thương biểu hiện muộn. Có dấu hiệu nặng như bất tỉnh, co giật, khó thở thì gọi cấp cứu 115 ngay.
- Nghe con kể toàn bộ câu chuyện trước khi phản ứng: làm ở đâu, với ai, ai quay, video đã đăng chưa, con nghĩ gì lúc đó.
- Xử lý video nếu đã đăng. Cùng con gỡ video và nhờ bạn bè gỡ bản đã tải lại. Mục đích là để trẻ khác không bắt chước, không phải để trừng phạt.
- Bàn về hậu quả một cách tương xứng. Một hậu quả gắn với hành vi, có thời hạn rõ ràng, có lộ trình lấy lại sự tin tưởng, hiệu quả hơn tịch thu điện thoại vô thời hạn.
- Hỏi con cần gì để lần sau dễ từ chối hơn. Câu trả lời của con thường chỉ ra đúng chỗ cha mẹ có thể giúp: một cái cớ, một người bạn đứng cùng phe, hay đơn giản là biết rằng về kể với bố mẹ sẽ không bị mắng.
Nếu trong lớp có nhiều bạn cùng làm, nên báo giáo viên chủ nhiệm để nhà trường có thông tin, theo cách không biến con thành người tố bạn. Cách phối hợp với nhà trường khi một trend lan trong lớp có ở bài riêng.
Dạy con tự đánh giá thay vì chờ cha mẹ cho phép
Mục tiêu lâu dài không phải là con xin phép mọi thử thách, mà là con tự biết thử thách nào đáng làm khi cha mẹ không có mặt. Mỗi lần con hỏi là một lần luyện tập. Thay vì trả lời ngay, cha mẹ có thể hỏi ngược: "Con nghĩ nếu hỏng thì chuyện gì xảy ra?", "Người trong video có điều kiện gì mà con không có?", "Ai được lợi khi nhiều người làm theo?". Dần dần, con sẽ tự hỏi những câu đó trước khi mang chuyện về nhà.
Cha mẹ cũng nên khen đúng chỗ: khen việc con hỏi, khen lúc con tự nhận ra một thử thách có vấn đề, khen khi con kể đã từ chối bạn. Lời khen cụ thể ("Mẹ thấy con nghĩ tới chuyện bạn kia có thể bị ngã, thế là rất tinh") có tác dụng hơn lời khen chung chung. Đó là cách xây phản xạ an toàn mà không cần dùng tới nỗi sợ.
Cuối cùng, cha mẹ cũng có thể sai: cấm một thử thách hoá ra vô hại, hay đồng ý một thử thách hoá ra có rủi ro. Khi đó hãy nói thẳng với con rằng mình đã đánh giá chưa đúng. Một cha mẹ biết nhận sai cho con thấy rằng đánh giá rủi ro là kỹ năng ai cũng phải luyện, kể cả người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Con năn nỉ mãi một thử thách cha mẹ đã từ chối thì làm sao?
Giữ nguyên câu trả lời với nhóm thử thách nguy hiểm, không cần tranh luận lại mỗi lần. Một câu như "Bố hiểu con vẫn muốn, nhưng câu trả lời vẫn vậy" là đủ, sau đó chuyển sang chủ đề khác. Nếu con đưa ra thông tin mới, như một phiên bản đã được điều chỉnh cho an toàn, hãy lắng nghe và cân nhắc lại một cách công bằng.
Có nên cho con xem video tai nạn do thử thách để con sợ?
Không nên dùng video tai nạn thật làm công cụ doạ. Hình ảnh gây sốc có thể làm trẻ nhỏ hoảng sợ lâu dài, còn với tuổi teen đôi khi lại tạo tò mò. Nói ngắn gọn về hậu quả bằng lời, hoặc cùng đọc một bài giải thích từ nguồn đáng tin, hiệu quả hơn và tôn trọng người bị nạn hơn.
Con nói bạn bè đều được bố mẹ cho làm, cha mẹ nên đáp lại thế nào?
Có thể thừa nhận rằng mỗi gia đình có luật riêng và cha mẹ quyết định dựa trên an toàn của con mình. Nếu thấy cần, hãy hỏi thử phụ huynh khác; câu "ai cũng được" nhiều khi không đúng. Với thử thách vô hại, đây cũng là dịp để cha mẹ tự hỏi lại mình có đang quá khắt khe không.
Thử thách vô hại thì cha mẹ có nên làm cùng con không?
Nếu con muốn thì làm cùng là một cách gắn kết tốt, nhưng nên hỏi con trước vì có trẻ thích làm với bạn hơn với bố mẹ. Trước khi đăng, cùng con kiểm tra khung hình xem có lộ nhà, trường hay thông tin riêng không, và để con quyết định có đăng hay không.
Làm sao biết con có đang làm thử thách nguy hiểm mà không kể?
Những vết bầm, vết đỏ ở cổ, đau đầu thường xuyên, đồ vật lạ trong phòng, hay con đột nhiên giấu điện thoại và tránh nói về một nhóm bạn là những dấu hiệu đáng để hỏi chuyện nhẹ nhàng. Không nên kết luận ngay; hãy mở lời bằng sự quan tâm đến sức khoẻ của con.