Khi con bị bạn quay clip trêu chọc rồi đăng lên mạng, việc cần làm theo thứ tự là: trấn an con, lưu bằng chứng, yêu cầu gỡ video qua nền tảng và qua người đăng, rồi làm việc với nhà trường. Đừng vội nhắn tin chửi người đăng hay đăng bài tố cáo trên trang cá nhân; những phản ứng đó thường làm clip lan rộng hơn và đẩy con vào giữa một cuộc tranh cãi công khai.
Clip trêu chọc theo trend khá phổ biến trong lứa tuổi học trò: quay lén lúc bạn ngã, giật ghế, doạ bất ngờ, ghép mặt bạn vào một meme, hay "chấm điểm" ngoại hình bạn cùng lớp. Với người quay, đó có khi chỉ là trò đùa để có lượt xem. Với đứa trẻ bị quay, đó có thể là cảm giác bị cả trường nhìn thấy mình ở lúc xấu hổ nhất. Bài này đi qua từng bước xử lý trong những ngày đầu và cách giúp con đứng dậy sau sự việc.
Bước đầu tiên: phản ứng với con, không phải với clip
Khi con kể hoặc khi cha mẹ tự phát hiện clip, phản ứng của cha mẹ trong buổi đầu sẽ quyết định con có tiếp tục chia sẻ hay không. Thứ tự gợi ý:
- Cho con biết con không có lỗi. Câu "Người quay mới là người làm sai" cần được nói ra rõ ràng, vì trẻ bị trêu thường tự trách mình đã để bị quay, đã phản ứng "ngố".
- Hỏi con muốn gì. Có trẻ muốn cha mẹ xử lý ngay, có trẻ sợ cha mẹ làm to chuyện. Lắng nghe mong muốn của con trước khi hành động giúp con không cảm thấy mất quyền kiểm soát lần thứ hai.
- Không bắt con xem lại clip nhiều lần. Cha mẹ có thể tự xem để nắm sự việc; con không cần phải đối diện lại với nó.
- Giải thích những việc cha mẹ sẽ làm, theo từng bước, để con biết chuyện gì sẽ đến: lưu lại, báo gỡ, nói với cô giáo.
- Giữ nhịp sinh hoạt bình thường. Ăn tối, đi ngủ đúng giờ, không biến cả buổi tối thành cuộc họp khủng hoảng. Sự bình thường của gia đình là thông điệp rằng chuyện này giải quyết được.
Nếu con có dấu hiệu hoảng sợ mạnh, không muốn đi học, hay nói những câu cho thấy con thấy mình vô giá trị, cha mẹ cần theo dõi sát hơn và cân nhắc tìm hỗ trợ từ chuyên viên tâm lý học đường. Phản ứng mạnh sau khi bị bêu trên mạng không phải là "làm quá"; với tuổi teen, hình ảnh trước bạn bè có sức nặng rất lớn.
Lưu bằng chứng trước khi tìm cách gỡ
Một khi video bị gỡ, cha mẹ khó chứng minh nó từng tồn tại. Vì vậy hãy lưu lại trước, một cách gọn gàng và không làm clip lan thêm:
- Chụp màn hình video kèm tên tài khoản đăng, thời điểm đăng, số lượt xem nếu có, và một vài bình luận tiêu biểu.
- Sao chép đường dẫn của video và của tài khoản đăng, lưu vào ghi chú riêng.
- Ghi lại các bản đăng lại ở tài khoản khác, nhóm chat, trang khác nếu biết.
- Ghi chép ngắn sự việc: ngày quay, địa điểm, ai có mặt, con kể gì. Ghi chép làm sớm thì chính xác hơn trí nhớ sau vài ngày.
- Không tải lại, không chia sẻ clip cho người khác "để họ biết", kể cả cho họ hàng. Mỗi lần chia sẻ là thêm một bản sao.
- Không tự liên lạc với người lạ đã đăng lại clip để đòi gỡ bằng lời lẽ gay gắt; việc đó dễ dẫn tới bị chụp lại tin nhắn và trở thành nội dung mới.
Bằng chứng dùng cho ba việc: gửi kèm yêu cầu gỡ tới nền tảng, trao đổi với nhà trường, và nếu sự việc nghiêm trọng, trình báo với cơ quan công an. Lưu trữ cẩn thận nhưng không cần phô ra; mục tiêu là giải quyết, không phải chứng minh ai đúng trên mạng.
Yêu cầu gỡ video: qua nền tảng và qua người đăng
Các nền tảng lớn đều có cơ chế báo cáo nội dung. Với video có hình ảnh trẻ vị thành niên bị trêu chọc, nên chọn các mục như bắt nạt, quấy rối hoặc quyền riêng tư, nêu rõ người trong video là trẻ chưa thành niên và chưa đồng ý. Ngoài nút báo cáo nhanh, nhiều nền tảng có biểu mẫu khiếu nại riêng về quyền riêng tư, cho phép cha mẹ hoặc người giám hộ gửi yêu cầu thay con. Cách đặt tên mục thay đổi theo thời gian; hãy tìm trong trung tâm trợ giúp của nền tảng với từ khoá "quyền riêng tư" và "trẻ vị thành niên".
Song song, nếu người đăng là bạn cùng lớp hoặc cùng trường, con đường nhanh nhất thường là qua người lớn: giáo viên chủ nhiệm hoặc phụ huynh của bạn đó. Phần lớn học sinh gỡ video ngay khi được yêu cầu bởi người lớn có trách nhiệm, vì các em nhiều khi không lường được hậu quả của trò đùa. Yêu cầu gỡ nên kèm yêu cầu xoá cả bản lưu trong máy và nhờ những bạn đã tải về xoá theo.
Pháp luật Việt Nam ghi nhận quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình, và Luật Trẻ em năm 2016 ghi nhận quyền được bảo vệ bí mật đời sống riêng tư của trẻ. Việc sử dụng hình ảnh trẻ em, nhất là hình ảnh gây tổn hại danh dự, cần sự đồng ý theo quy định hiện hành. Cha mẹ không cần dẫn điều luật cụ thể khi nói chuyện với nhà trường hay phụ huynh khác; chỉ cần nêu rằng con mình chưa đồng ý và video đang gây tổn thương cho con.
Làm việc với nhà trường và phụ huynh bên kia
Cuộc gặp với nhà trường hay phụ huynh của bạn đã quay clip dễ trở nên căng thẳng. Bảng dưới đây gợi ý những gì nên và không nên để cuộc trao đổi đi tới kết quả:
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Hẹn trao đổi riêng với giáo viên chủ nhiệm, mang theo bằng chứng đã lưu | Đăng bài kể chuyện lên nhóm phụ huynh lớp hoặc trang cá nhân |
| Nêu sự việc và ảnh hưởng lên con bằng ngôn ngữ mô tả | Gọi học sinh kia bằng những từ xúc phạm, quy kết tính cách |
| Nêu rõ mong muốn: gỡ video, xin lỗi riêng, nhà trường nhắc nhở về trend | Đòi hình phạt cụ thể ngay trong buổi gặp đầu tiên |
| Hỏi nhà trường sẽ làm gì tiếp và khi nào phản hồi | Tự tìm tới nhà hoặc chặn đường học sinh kia |
| Đồng ý một kênh liên lạc và người phụ trách | Nhắn tin liên tục cho phụ huynh bên kia vào ban đêm |
Nhiều khi phụ huynh bên kia cũng bất ngờ và xấu hổ khi biết con mình đã làm vậy. Bắt đầu từ mục tiêu chung, rằng hai gia đình đều không muốn con mình gắn với một clip như thế mãi trên mạng, giúp cuộc nói chuyện dễ đi tới kết quả hơn. Nếu nhà trường không phản hồi trong thời gian hợp lý, có thể đề nghị gặp ban giám hiệu.
Khi nào cần tới cơ quan chức năng
Phần lớn clip trêu chọc trong học trò được giải quyết qua nhà trường và gia đình. Tuy vậy có những trường hợp vượt khỏi phạm vi đó: video có hình ảnh nhạy cảm, khoả thân hoặc bán khoả thân của trẻ; clip quay cảnh đánh hội đồng; clip kèm lời đe doạ, tống tiền; hoặc clip bị một tài khoản lạ dùng để bôi nhọ, thu lợi. Khi gặp những trường hợp này, cha mẹ nên trình báo với cơ quan công an nơi cư trú, mang theo bằng chứng đã lưu.
Với hình ảnh nhạy cảm của trẻ, đừng tự lưu trữ hay gửi đi bản sao của chính hình ảnh đó, kể cả để làm bằng chứng; chỉ ghi lại thông tin mô tả và đường dẫn, rồi để cơ quan chức năng xử lý. Việc lưu giữ và phát tán hình ảnh như vậy có thể vi phạm pháp luật bất kể mục đích. Các nền tảng lớn cũng có quy trình ưu tiên gỡ nội dung loại này.
Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoạt động miễn phí, tiếp nhận thông tin và tư vấn cho cả trẻ em lẫn người lớn khi trẻ bị xâm hại, bao gồm xâm hại trên môi trường mạng. Cha mẹ chưa chắc nên làm gì có thể gọi để được hướng dẫn bước tiếp theo.
Giúp con lấy lại tự tin sau sự việc
Đặt sự việc vào đúng tỷ lệ. Cho con biết rằng sự chú ý trên mạng trôi rất nhanh; một clip được bàn tán tuần này thường bị quên sau vài tuần khi trend khác xuất hiện. Điều này không làm nhẹ tổn thương của con, nhưng giúp con thấy có điểm kết thúc.
Tìm một người bạn đứng cùng phía. Một người bạn thân ở lớp có thể đi cùng con những ngày đầu quay lại trường. Cha mẹ có thể khuyến khích con hẹn bạn đó đi chơi riêng để con thấy mình vẫn có chỗ dựa.
Tập vài câu đáp lại. Nếu bạn bè nhắc tới clip, một câu ngắn và bình thản như "Ừ, trò đó chán lắm" giúp con không bị cuốn vào. Tập trước ở nhà làm con tự tin hơn khi gặp thật.
Củng cố những điều con giỏi. Dành thời gian cho hoạt động con mạnh, thể thao, âm nhạc, vẽ, để con nhớ rằng mình được định nghĩa bởi nhiều thứ hơn một đoạn video.
Rút ra bài học mà không trách con. Khi con đã ổn hơn, có thể cùng con nghĩ về những tình huống dễ bị quay, cách nói "đừng quay mình" một cách dứt khoát. Mục đích là tăng sự chủ động, không phải đổ lỗi cho con đã để bị quay.
Nếu con là người đã quay clip trêu bạn
Cũng có ngày cha mẹ nhận được tin nhắn ngược lại: chính con mình là người quay và đăng clip. Phản ứng tự nhiên là xấu hổ hoặc bênh con, nhưng cách giúp con nhiều nhất là giúp con chịu trách nhiệm. Trước hết, gỡ video và nhờ các bạn đã tải về xoá theo. Sau đó hỏi con vì sao quay, có nghĩ bạn kia sẽ cảm thấy thế nào không.
Một lời xin lỗi riêng, chân thành, do con tự nói hoặc viết, thường có giá trị hơn một lời xin lỗi bị ép đọc trước lớp. Cha mẹ có thể giúp con nghĩ lời xin lỗi gồm những gì: thừa nhận việc đã làm, ghi nhận bạn bị tổn thương, cam kết không lặp lại. Nếu nhà trường có hình thức nhắc nhở, nên ủng hộ thay vì tìm cách xin giảm.
Cuối cùng, nhìn lại xem con đang theo những tài khoản, những trend nào khiến việc trêu bạn trở nên bình thường. Nhiều trend "prank" được dàn dựng với diễn viên nhưng trẻ tưởng là thật và làm theo với bạn thật. Giúp con phân biệt được điều này là cách phòng ngừa tốt nhất cho lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Video đã bị gỡ ở tài khoản gốc nhưng vẫn còn bản đăng lại thì làm sao?
Báo cáo từng bản đăng lại với cùng lý do và cùng thông tin đã dùng cho bản gốc, kèm việc bản gốc đã bị gỡ. Nếu bản đăng lại nằm trong nhóm chat của lớp, nhờ giáo viên chủ nhiệm yêu cầu xoá. Không thể đảm bảo xoá sạch mọi bản sao, nhưng giảm số bản công khai đã giảm phần lớn tác hại.
Con không muốn cha mẹ báo nhà trường thì có nên tôn trọng không?
Nên lắng nghe lý do của con, thường là sợ bị trả đũa hoặc bị coi là mách lẻo. Có thể bàn cách báo kín đáo, chỉ với giáo viên chủ nhiệm, không nêu ai cung cấp thông tin. Nếu clip có yếu tố đe doạ, bạo lực hay hình ảnh nhạy cảm, an toàn của con phải đặt trên mong muốn giữ kín.
Clip trêu chọc chỉ đăng trong nhóm chat kín thì có cần xử lý không?
Vẫn cần, vì nhóm kín vẫn có thể có hàng chục người và bất kỳ ai cũng có thể chụp lại, đăng ra ngoài. Mức độ xử lý có thể nhẹ hơn: nhờ giáo viên hoặc phụ huynh của bạn đăng yêu cầu xoá. Điều quan trọng vẫn là trấn an con và giữ ghi chép sự việc.
Có nên đăng bài lên mạng để cảnh báo phụ huynh khác về học sinh đã quay clip không?
Không nên. Đăng công khai thông tin về một học sinh khác có thể khiến cha mẹ rơi vào chính lỗi mình đang phản đối, và làm sự việc của con lan rộng hơn. Nếu muốn cảnh báo về trend, hãy nói chung về loại trò đùa đó mà không nêu tên, không đăng hình ảnh liên quan.
Bao lâu thì con thường vượt qua chuyện bị trêu trên mạng?
Mỗi trẻ khác nhau, tuỳ mức độ lan truyền, sự hỗ trợ của gia đình, bạn bè và nhà trường. Nhiều trẻ trở lại bình thường sau vài tuần khi sự chú ý trôi qua. Nếu sau nhiều tuần con vẫn buồn bã, sợ đi học, ngủ kém, nên tìm tới chuyên viên tâm lý học đường hoặc cơ sở y tế.
Trẻ quay clip trêu bạn có bị xử lý theo pháp luật không?
Tuỳ tính chất và độ tuổi. Phần lớn trò trêu chọc được xử lý bằng biện pháp giáo dục trong nhà trường. Những hành vi nghiêm trọng như phát tán hình ảnh nhạy cảm, đe doạ, làm nhục có thể bị xử lý theo quy định hiện hành dù người thực hiện là trẻ vị thành niên. Cha mẹ cần hỏi luật sư hoặc cơ quan chức năng cho trường hợp cụ thể.