Trẻ nhỏ là nhân vật quen thuộc của rất nhiều trend: con lớn lên qua từng năm, quay phản ứng của con khi nghe một bản nhạc, con thử món lạ, con diễn lại câu thoại đang thịnh hành, biến ảnh con thành nhân vật hoạt hình. Phần lớn cha mẹ đăng vì thương và tự hào. Nhưng khác với người lớn tự quyết, trẻ không chọn việc xuất hiện, và những chi tiết trong video có thể theo trẻ rất lâu sau khi trend đã qua.
Bài này không bàn chuyện nên hay không nên chia sẻ hình ảnh con nói chung, và không phán xét cha mẹ nào. Nó tập trung vào việc cụ thể: trong một video trend có trẻ, những chi tiết nào làm lộ thông tin nhận dạng như tên, tuổi, trường, lịch sinh hoạt, ngoại hình riêng tư, và cách quay để vẫn giữ được kỷ niệm mà trẻ an toàn hơn. Chuyện trò chuyện với con về các trào lưu mà con theo được bàn riêng trong chuyên mục dành cho phụ huynh.
Vì sao video có trẻ cần soát kỹ hơn video của người lớn
Có ba lý do khiến thông tin của trẻ đáng được bảo vệ chặt hơn. Thứ nhất, trẻ không thể tự đồng ý và chưa hiểu internet nhớ lâu thế nào. Một video đáng yêu lúc ba tuổi có thể trở thành điều trẻ xấu hổ lúc mười bốn tuổi khi bạn bè tìm thấy. Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền bí mật đời sống riêng tư của trẻ, và quy định dân sự về hình ảnh người chưa thành niên đặt thêm yêu cầu về sự đồng ý của cha mẹ, người giám hộ, và của chính trẻ khi đủ lớn.
Thứ hai, trẻ là mục tiêu của những kẻ có ý xấu. Kẻ gian có thể dùng tên trường, tên lớp, tên con để tiếp cận trẻ ngoài cổng trường với câu "bố mẹ nhờ đón", hoặc giả danh nhà trường gọi cho phụ huynh báo con gặp chuyện. Ảnh và video trẻ cũng có thể bị lấy cắp đăng lên những nơi mà cha mẹ không bao giờ muốn.
Thứ ba, dấu vết tích luỹ. Một tài khoản đăng con đều đặn từ khi sinh ra đến khi đi học có thể chứa ngày sinh, cân nặng, bệnh từng mắc, trường mầm non, trường tiểu học, nơi đi chơi cuối tuần. Đó là một hồ sơ chi tiết về một người chưa đủ tuổi tự lập tài khoản mạng xã hội.
Những chi tiết hay lộ trong trend có trẻ
Mỗi dòng là một chi tiết thường gặp trong video của phụ huynh, kèm cách sửa không làm mất vui.
| Chi tiết | Hay xuất hiện trong | Cách sửa |
|---|---|---|
| Họ tên đầy đủ của trẻ | Tiếng gọi con, bánh sinh nhật, chú thích, hashtag tên con | Dùng tên ở nhà, không ghi họ, không tạo hashtag tên con |
| Ngày sinh, tuổi chính xác | Trend "con tròn một tuổi", bánh có số, giấy khai sinh | Không đăng ngày sinh kèm năm, không chụp giấy tờ của con |
| Trường, lớp | Đồng phục, cổng trường, trend "ngày đầu đi học" | Quay ở nhà hoặc góc không có tên trường, che logo đồng phục |
| Lịch đưa đón | Video đưa con đi học mỗi sáng, đăng ngay lúc đến cổng | Đăng sau, không theo giờ cố định, không quay cổng |
| Khuôn mặt rõ nét nhiều góc | Trend cận mặt, trend biến hình AI | Quay nghiêng, từ phía sau, hoặc dùng hình dán che mặt |
| Cơ thể không mặc đủ | Trend tắm cho con, đi biển, mặc thử đồ | Không đăng, kể cả khi thấy rất ngây thơ |
| Sức khoẻ, đặc điểm riêng | Video con ốm, con đi khám, con có nhu cầu đặc biệt | Cân nhắc kỹ; nếu chia sẻ để tìm hỗ trợ, đăng ở nhóm kín |
| Khoảnh khắc xấu hổ | Trend con khóc, con ăn vạ, con bị dọa để quay phản ứng | Không đăng; trẻ lớn lên sẽ không muốn thấy |
Dòng "cơ thể không mặc đủ" là ranh giới nên giữ tuyệt đối. Ảnh trẻ trong trạng thái đó dù được đăng với ý ngây thơ vẫn có thể bị lấy cắp, cắt ghép, phát tán ở những nơi mà cha mẹ không kiểm soát được.
Những kiểu trend phụ huynh cần cân nhắc nhất
Trend dọa con để quay phản ứng. Giả vờ bỏ con lại, giả vờ có con vật đáng sợ, đeo mặt nạ bất ngờ. Phản ứng hoảng sợ, khóc thét của trẻ là thật, và việc bị dọa để làm nội dung có thể làm trẻ mất cảm giác an toàn với chính cha mẹ. Đây là kiểu trend nên bỏ qua hẳn.
Trend con lớn lên qua từng năm. Ghép ảnh từ sơ sinh tới hiện tại là kỷ niệm đẹp, nhưng cũng là bộ ảnh khuôn mặt theo thời gian rất có giá trị cho việc nhận dạng. Nếu làm, cân nhắc chế độ người xem hẹp như gia đình, bạn thân.
Trend biến ảnh con bằng AI. Ảnh con được tải lên máy chủ của ứng dụng, có khi giữ lại để huấn luyện. Bài về ứng dụng ảnh AI trong chuyên mục phân tích kỹ rủi ro này; với trẻ, mức cẩn trọng nên cao hơn.
Trend khoe con giỏi. Khoe thành tích kèm giấy khen, bảng điểm vừa lộ trường lớp vừa đặt áp lực lên trẻ khi video bị so sánh. Chúc mừng con không cần đi kèm giấy tờ.
Trend con nói câu thoại người lớn. Dạy con nói câu thoại đang thịnh hành có thể vui, nhưng nếu câu thoại mang ý nghĩa người lớn hoặc châm chọc người khác, video dễ bị cắt ra khỏi ngữ cảnh và trẻ trở thành đối tượng bị bình phẩm.
Quy trình soát video có trẻ trước khi đăng
Ngoài các bước soát chung cho mọi video, video có trẻ nên qua thêm những câu hỏi sau. Mất thêm một phút, nhưng là một phút đáng giá.
- Video này có ai ngoài gia đình cần thấy không? Nếu chủ yếu để ông bà, họ hàng xem, gửi vào nhóm gia đình thay vì đăng công khai.
- Có tên, trường, ngày sinh, địa điểm trong hình, tiếng hay chữ không? Nếu có, cắt hoặc che.
- Con có đang ở trạng thái mà mai sau sẽ ngại không? Khóc, ăn vạ, không mặc đủ, đang ốm. Nếu có, giữ trong máy làm kỷ niệm riêng.
- Có trẻ khác trong khung không? Con của người khác cần được bố mẹ chúng đồng ý; không chắc thì làm mờ.
- Con đủ lớn để hỏi chưa? Với trẻ từ khoảng bốn, năm tuổi, hỏi con "mẹ đăng cái này cho mọi người xem nhé?" và tôn trọng câu trả lời. Đây cũng là bài học đầu tiên về đồng ý cho trẻ.
- Đặt người xem cho riêng video, tắt tải xuống, tắt ghép video, tắt bình luận nếu cần.
Nếu con đã lớn và muốn tự làm trend, vai trò của cha mẹ chuyển từ người quay sang người đồng hành, cùng con dựng góc quay an toàn và soát video trước khi đăng.
Tài khoản riêng cho con: có nên không
Một số phụ huynh lập hẳn tài khoản mang tên con, đăng con hằng ngày, có khi được nhãn hàng mời quảng cáo. Mô hình này đặt ra nhiều câu hỏi hơn một video đơn lẻ. Thông tin của trẻ được công khai có hệ thống, trẻ chịu áp lực "diễn" thường xuyên, và thu nhập từ hình ảnh trẻ đặt ra câu hỏi đạo đức mà một số quốc gia đã bắt đầu đưa vào luật, chẳng hạn quy định về thu nhập của trẻ làm nội dung trên mạng ở Pháp.
Ngoài ra, phần lớn nền tảng mạng xã hội quy định độ tuổi tối thiểu để có tài khoản, và tài khoản do cha mẹ quản lý cho trẻ nhỏ thường phải ghi rõ người quản lý. Quy định về độ tuổi dùng mạng xã hội và kiểm soát của phụ huynh đã có nhiều tài liệu riêng; ở đây chỉ lưu ý rằng một tài khoản công khai mang tên trẻ khiến mọi bước soát trong bài này càng quan trọng hơn.
Nếu đã có tài khoản như vậy, nên định kỳ rà lại các video cũ theo bảng chi tiết ở trên, chuyển những video lộ nhiều thông tin sang chế độ riêng tư, và chuẩn bị tinh thần rằng một ngày nào đó trẻ sẽ muốn gỡ bỏ, có khi toàn bộ.
Khi ảnh con bị người lạ lấy dùng
Dấu hiệu thường thấy là ảnh con xuất hiện trên trang lạ, trong quảng cáo không xin phép, hoặc được dùng làm ảnh đại diện cho tài khoản giả. Đôi khi phụ huynh chỉ biết nhờ người quen báo. Việc đầu tiên là lưu bằng chứng: đường dẫn, ảnh chụp màn hình có thời gian, tên tài khoản.
Sau đó dùng chức năng báo cáo của nền tảng với lý do hình ảnh trẻ em hoặc vi phạm quyền riêng tư. Các nền tảng lớn thường xử lý khiếu nại liên quan trẻ em ưu tiên hơn. Nếu ảnh bị dùng ở bối cảnh khiêu dâm, bị cắt ghép xúc phạm, hoặc kèm lời đe doạ, trình báo ngay cơ quan công an nơi cư trú, mang theo bằng chứng đã lưu; không tự liên hệ hay thương lượng với kẻ đăng.
Sau sự việc, rà lại toàn bộ ảnh con đang công khai, chuyển sang chế độ hẹp hơn. Với trẻ đã đủ lớn để hiểu, cha mẹ nên nói chuyện bình tĩnh, nhấn mạnh rằng con không có lỗi.
Khi người đăng ảnh con là nhà trường, lớp học thêm, trại hè
Không chỉ cha mẹ đăng ảnh trẻ. Trường mầm non, trường học, trung tâm năng khiếu, trại hè thường đăng ảnh, video hoạt động của trẻ lên trang của cơ sở, có khi theo đúng trend đang thịnh hành để thu hút phụ huynh mới. Những video này có tên cơ sở, đồng phục, địa điểm, thậm chí tên lớp, nghĩa là thông tin nhận dạng của trẻ đầy đủ hơn nhiều so với một video gia đình.
Phụ huynh có quyền hỏi cơ sở về chính sách sử dụng hình ảnh của trẻ: có xin ý kiến bằng văn bản không, đăng ở đâu, có ghi tên trẻ không, khi nào gỡ. Nhiều nơi có mẫu đồng ý ngay khi nhập học; đó là lúc nên đọc kỹ và chọn mức phù hợp với gia đình, chẳng hạn chỉ cho phép ảnh nhóm không thấy rõ mặt, không ghi tên.
Nếu thấy ảnh hoặc video của con bị đăng theo cách không thoải mái, như cận mặt, ghi họ tên, kèm khoảnh khắc trẻ khóc hay bị phạt, hãy đề nghị cơ sở gỡ hoặc chỉnh. Theo nguyên lý của quy định về quyền trẻ em và bảo vệ dữ liệu cá nhân hiện hành, cơ sở giáo dục phải tôn trọng ý kiến của cha mẹ về hình ảnh của trẻ. Một trao đổi bình tĩnh thường đủ để giải quyết.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ảnh con nhưng che mặt bằng hình dán có đủ an toàn không?
Hình dán che mặt giảm nguy cơ nhận dạng khuôn mặt, nhưng không che được tên, trường, đồng phục, nơi ở trong khung hình. Nếu che mặt, vẫn cần soát những chi tiết đó. Hình dán bán trong suốt hoặc che không kín thì gần như vô tác dụng.
Đăng ảnh con trong nhóm kín của lớp có an toàn hơn không?
An toàn hơn đăng công khai, nhưng nhóm lớp thường có nhiều người không quen thân, và ai cũng có thể lưu, chuyển tiếp. Chỉ đăng những gì bạn chấp nhận được nếu bị chuyển ra ngoài.
Bao nhiêu tuổi thì nên hỏi ý con trước khi đăng?
Không có mốc cứng. Nhiều chuyên gia giáo dục khuyên bắt đầu hỏi từ khi trẻ biết nói và hiểu câu hỏi, khoảng bốn, năm tuổi. Việc hỏi quan trọng không chỉ vì câu trả lời mà vì dạy trẻ rằng cơ thể và hình ảnh là của chính con.
Ông bà, họ hàng đăng ảnh cháu công khai thì nói sao cho khéo?
Nói rõ lý do an toàn thay vì trách móc, đề nghị cụ thể như che đồng phục, không ghi tên trường, chuyển sang chế độ bạn bè. Lập một nhóm gia đình để chia sẻ ảnh cũng giúp ông bà có chỗ xem mà không cần đăng công khai.
Con tuổi teen muốn gỡ ảnh mình do bố mẹ đăng từ bé thì sao?
Nên tôn trọng và gỡ. Đó là hình ảnh của con, và việc con muốn kiểm soát nó là dấu hiệu trưởng thành. Có thể cùng con chọn giữ lại những tấm con thích ở chế độ riêng tư.
Video con được nhiều người xem bỗng có bình luận lạ thì làm gì?
Tắt bình luận hoặc chuyển video sang chế độ riêng tư ngay, chặn tài khoản bình luận lạ, không trả lời. Nếu bình luận có nội dung tình dục hoặc đe doạ, lưu bằng chứng và trình báo cơ quan công an.