Trang Dành cho bạn (For You) của TikTok là một dòng video được hệ thống đề xuất chọn riêng cho từng tài khoản, dựa trên ba nhóm thông tin mà chính TikTok đã công bố: cách bạn tương tác với video, thông tin gắn với từng video, và cài đặt thiết bị cùng tài khoản. Trong đó, tín hiệu nặng ký nhất là hành vi thật của bạn, đặc biệt là việc bạn có xem hết một video dài hay không. Số người theo dõi của người đăng không phải là yếu tố trực tiếp.
Phần còn lại, tức trọng số cụ thể, cách các mô hình học máy kết hợp hàng nghìn tín hiệu, cách thử nghiệm được tiến hành mỗi ngày, thì nền tảng không công bố và có lẽ cũng thay đổi liên tục. Bài này tách bạch hai phần đó: những điều đã có tư liệu, những điều còn là phỏng đoán, và cách đọc trang Dành cho bạn của chính mình cho đúng.
Điều TikTok đã nói công khai về trang Dành cho bạn
Tháng 6 năm 2020, TikTok đăng một bài giải thích trên trang tin chính thức với tiêu đề tạm dịch "TikTok đề xuất video cho trang Dành cho bạn như thế nào". Đây là tư liệu gốc mà hầu hết các bài viết về sau dựa vào. Theo bài này, hệ thống xếp hạng video dựa trên một tổ hợp yếu tố, bắt đầu từ những gì người dùng cho biết khi mới mở tài khoản (chọn các nhóm chủ đề quan tâm) và được điều chỉnh dần theo những gì họ làm sau đó, kể cả những gì họ tỏ ra không thích.
TikTok gom các yếu tố thành ba nhóm. Nhóm thứ nhất là tương tác của người dùng: video bạn thích, chia sẻ, bình luận, tài khoản bạn theo dõi, nội dung bạn tự đăng. Nhóm thứ hai là thông tin video: chú thích, âm thanh, hashtag. Nhóm thứ ba là cài đặt thiết bị và tài khoản: ngôn ngữ, quốc gia, loại thiết bị. Nhóm thứ ba được nói rõ là có trọng số thấp hơn, vì đó là những thứ người dùng không chủ động bày tỏ sở thích.
Bài viết cũng nêu hai điều đáng nhớ. Một là mức độ quan tâm mạnh nhất được suy ra từ việc người xem có xem hết một video dài hay không. Hai là số người theo dõi và việc tài khoản từng có video nổi hay không đều không phải yếu tố trực tiếp. Hai câu này giải thích vì sao một tài khoản mới tinh vẫn có thể có video lên trang Dành cho bạn của rất nhiều người.
Ba nhóm tín hiệu và trọng lượng của từng nhóm
Tín hiệu bạn chủ động đưa ra. Bấm thích, chia sẻ, lưu, bình luận, theo dõi là những hành động có chủ ý. Chúng dễ đo và rõ nghĩa, nhưng mỗi người chỉ làm vài lần trong cả trăm video lướt qua, nên dữ liệu thưa. Đó là lý do hệ thống không thể chỉ dựa vào chúng.
Tín hiệu bạn để lại mà không để ý. Thời gian dừng lại trên một video, việc xem lại, việc lướt qua ngay trong một hai giây đầu, việc mở phần bình luận hay trang cá nhân người đăng. Những tín hiệu ngầm này xuất hiện ở mọi video bạn lướt qua, nên dồi dào hơn nhiều. Chúng cũng giải thích cảm giác "chỉ dừng lại xem tò mò một lần mà sau đó bị gợi ý mãi".
Thông tin của chính video. Chú thích, âm thanh, hashtag, cùng những gì hệ thống tự nhận ra từ hình và tiếng giúp xếp video vào các cụm chủ đề. Khi bạn xem kỹ một video thuộc cụm nào, các video cùng cụm có cơ hội được đưa tới bạn. Âm thanh thịnh hành là sợi dây nối các video của một trend với nhau.
Bối cảnh thiết bị và tài khoản. Ngôn ngữ, quốc gia, loại máy chủ yếu giúp hệ thống khỏi đề xuất video bạn không hiểu được hoặc không xem được. Chúng có tác động, nhưng nhẹ, và một mình chúng không tạo ra cảm giác "TikTok biết mình nghĩ gì".
Xem hết, xem lại, lướt qua: vì sao thời gian xem nặng ký
Với video ngắn, mỗi lần lướt là một phép thử nhỏ. Người dùng không cần nói mình thích hay không, ngón tay đã trả lời. Một video bị lướt qua sau một giây là tín hiệu yếu về sự quan tâm; một video được xem trọn, xem lại lần hai, rồi được mở phần bình luận là tín hiệu mạnh. Vì TikTok nhận được hàng trăm phép thử như vậy mỗi phiên lướt của một người, hệ thống có thể học sở thích rất nhanh, nhanh hơn nhiều so với bảng tin dựa trên bạn bè.
Điều này có một hệ quả mà nhiều người không nghĩ tới: sự tò mò được tính như sự quan tâm. Bạn dừng lại xem hết một clip tai nạn vì giật mình, xem hết một clip cãi nhau vì muốn biết kết cục, hệ thống chỉ thấy bạn đã xem hết. Nó không biết bạn khó chịu hay thích thú. Đây là lý do một vài lần dừng lại vô tình có thể làm thay đổi cả dòng video trong vài ngày sau.
Cũng vì thế, "xem hết" không có nghĩa là "video dài sẽ thiệt". TikTok nói rõ việc xem hết một video dài là tín hiệu mạnh, tức là nó được đặt trong tương quan với độ dài. Một video ba phút được xem trọn nói lên nhiều điều hơn một video bảy giây được xem trọn. Còn công thức cụ thể quy đổi các tín hiệu này ra điểm số thì không được công bố, và mọi con số kiểu "phải giữ chân 70% người xem" lan truyền trên mạng đều là phỏng đoán của người làm nội dung, không phải thông tin của nền tảng.
Vì sao bạn hiếm khi thấy hai video liền nhau cùng một âm thanh
Nếu chỉ chạy theo tín hiệu quan tâm, hệ thống đề xuất sẽ nhanh chóng đưa cho bạn mãi một kiểu video. TikTok nói họ chủ động cài đặt sự đa dạng: thường bạn sẽ không thấy hai video liên tiếp do cùng một người tạo hoặc dùng cùng một âm thanh, hệ thống tránh đề xuất video trùng lặp, video bạn đã xem, và nội dung bị coi là rác. Ngoài ra, thỉnh thoảng trang Dành cho bạn chèn vào những video nằm ngoài sở thích đã biết của bạn.
Trong ngành đề xuất, việc này gọi là cân bằng giữa khai thác (đưa thứ chắc chắn bạn thích) và khám phá (thử thứ mới để biết bạn còn thích gì nữa). Không khám phá thì hệ thống mắc kẹt với hình dung cũ về bạn; khám phá quá nhiều thì bảng tin thành hỗn loạn. Mỗi nền tảng tự chọn mức cân bằng của mình và không công bố tỷ lệ.
Với người xem trend, điều này có ý nghĩa thực tế: khi bạn thấy một video lạ hoắc chen giữa những video quen thuộc, đó thường là một phép thử khám phá. Phản ứng của bạn với nó (lướt qua hay xem hết) sẽ quyết định bạn có thấy thêm loại đó hay không. Một trend mới thường đi vào bảng tin của bạn chính bằng con đường này, trước khi nó đủ lớn để bạn bè nhắc tới.
Những điều đã biết và những điều chưa rõ
Để đọc các bài "giải mã thuật toán TikTok" trên mạng cho tỉnh táo, hãy tách thông tin theo nguồn gốc của nó.
| Nhận định | Tình trạng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tương tác, thông tin video, cài đặt thiết bị là ba nhóm yếu tố | TikTok công bố (2020) | Cài đặt thiết bị có trọng số thấp hơn |
| Xem hết video dài là tín hiệu quan tâm mạnh | TikTok công bố (2020) | Không có con số cụ thể |
| Số người theo dõi không phải yếu tố trực tiếp | TikTok công bố (2020) | Gián tiếp vẫn có thể ảnh hưởng, vì người theo dõi tương tác nhiều hơn |
| Tránh hai video liền nhau cùng người tạo, cùng âm thanh | TikTok công bố (2020) | Chữ dùng là "thường", không tuyệt đối |
| Video được thử với một nhóm nhỏ rồi mới mở rộng | Phỏng đoán phổ biến, hợp lý | Nền tảng không mô tả chi tiết cơ chế này |
| Đăng giờ nào, dùng bao nhiêu hashtag thì lên xu hướng | Kinh nghiệm truyền miệng | Không có xác nhận chính thức |
| Trọng số từng tín hiệu, cấu trúc mô hình | Không công bố | Thay đổi liên tục qua thử nghiệm |
Nguyên tắc chung: điều gì nền tảng tự nói thì vẫn có thể đã cũ, nhưng ít ra có nguồn; điều gì chỉ đến từ "chuyên gia tăng view" thì nên coi là giả thuyết. Một bài viết nghiêm túc sẽ phân biệt hai loại này, một bài câu khách thì trộn chúng làm một.
Tính năng giúp bạn nhìn vào trang Dành cho bạn của mình
TikTok đã bổ sung dần một số công cụ để người dùng hiểu và điều chỉnh dòng đề xuất. Tên gọi có thể khác theo phiên bản ứng dụng, nhưng chức năng tương tự nhau.
- "Vì sao bạn thấy video này": từ cuối năm 2022, khi bấm vào biểu tượng chia sẻ của một video trên trang Dành cho bạn, có mục cho biết vài lý do chung khiến video được đề xuất, chẳng hạn bạn đã tương tác với nội dung tương tự hoặc video phổ biến ở khu vực của bạn.
- Không quan tâm: nhấn giữ trên video để báo không muốn xem loại này, một tín hiệu tiêu cực rõ ràng hơn nhiều so với chỉ lướt qua.
- Lọc từ khoá: thêm các từ, hashtag mà bạn không muốn thấy trong trang Dành cho bạn và trang Đang theo dõi.
- Làm mới trang Dành cho bạn: TikTok giới thiệu từ năm 2023, cho phép bắt đầu lại dòng đề xuất như một tài khoản mới, hữu ích khi bảng tin đã lệch hẳn khỏi ý muốn.
- Tắt cá nhân hoá: người dùng ở Liên minh châu Âu có lựa chọn xem dòng video không cá nhân hoá từ năm 2023, theo yêu cầu của Đạo luật Dịch vụ số; ở các khu vực khác, tính năng này tuỳ chính sách từng thời điểm.
Cách dùng các nút này hiệu quả, cùng giới hạn của chúng, được bàn kỹ trong bài riêng về điều chỉnh dòng đề xuất trên nền tảng video ngắn.
Những hiểu lầm phổ biến về trang Dành cho bạn
"TikTok nghe lén micro để gợi ý video." Chưa có bằng chứng kỹ thuật đáng tin cho thấy điều này. Cảm giác "vừa nói xong đã thấy video" thường giải thích được bằng các tín hiệu khác: bạn bè cùng mạng, vị trí, các tìm kiếm trước đó, và việc trí nhớ chỉ ghi lại những lần trùng hợp.
"Tài khoản ít người theo dõi thì không bao giờ lên Dành cho bạn." Ngược với điều TikTok nói. Video của tài khoản mới vẫn được thử với người xem, và chính thiết kế này làm nên những video bất ngờ nổi từ người vô danh.
"Xoá video xem rồi là thuật toán quên." Không có gì bảo đảm. Lịch sử tương tác được dùng theo cách nền tảng không mô tả chi tiết; muốn đổi hướng rõ rệt thì dùng công cụ làm mới hoặc thay đổi hành vi xem trong một thời gian.
"Có một thuật toán duy nhất, cố định." Hệ thống đề xuất là nhiều mô hình chạy cùng nhau và được thử nghiệm, cập nhật thường xuyên. Mẹo "đúng tuyệt đối" của năm ngoái có thể đã vô nghĩa hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Trang Dành cho bạn có giống nhau giữa hai người dùng chung một điện thoại không?
Không hẳn. Đề xuất gắn chủ yếu với tài khoản và lịch sử tương tác của tài khoản đó. Hai tài khoản khác nhau trên cùng máy vẫn nhận dòng video khác nhau, dù có một phần tín hiệu chung như ngôn ngữ, vị trí, loại thiết bị.
Video đã xem rồi có quay lại trang Dành cho bạn không?
TikTok nói hệ thống tránh đề xuất video bạn đã xem. Đôi khi bạn vẫn gặp lại một video gần giống, thường là bản đăng lại của người khác hoặc một phiên bản khác của cùng trend, chứ không phải đúng video cũ.
Thích một video nhưng không muốn bị gợi ý thêm loại đó thì làm sao?
Có thể lưu video hoặc chia sẻ riêng mà vẫn hạn chế xem tiếp các video cùng loại, đồng thời dùng nút không quan tâm cho các video tương tự xuất hiện sau đó. Mỗi tín hiệu tiêu cực rõ ràng có trọng lượng hơn việc chỉ lướt qua.
Vì sao trang Dành cho bạn thay đổi hẳn sau khi đi du lịch?
Vị trí và ngôn ngữ là một phần tín hiệu, và ở nơi mới bạn thường xem nội dung khác: ẩm thực, địa điểm, tiếng địa phương. Những video bạn xem trong mấy ngày đó kéo dòng đề xuất theo, rồi dần trở lại khi thói quen cũ quay về.
Nền tảng có buộc phải giải thích cách đề xuất video không?
Tuỳ khu vực. Ở Liên minh châu Âu, Đạo luật Dịch vụ số yêu cầu các nền tảng rất lớn nêu những tham số chính của hệ thống đề xuất và có lựa chọn không dựa trên hồ sơ cá nhân. Ở Việt Nam, nghĩa vụ của nền tảng xuyên biên giới được quy định theo pháp luật hiện hành, chủ yếu về quản lý nội dung.
Có nên tin các khoá học "bẻ khoá thuật toán TikTok" không?
Nên dè dặt. Phần lớn nội dung các khoá như vậy là kinh nghiệm cá nhân và phỏng đoán, có thể đúng ở một thời điểm, với một loại kênh. Nền tảng không công bố trọng số, nên không ai có thể "bẻ khoá" theo nghĩa nắm chắc công thức.