Người ta bắt trend chủ yếu vì bốn động cơ tâm lý: thấy nhiều người làm thì cho rằng điều đó đáng làm, muốn thuộc về một nhóm và thể hiện mình là ai, có sẵn khuôn nên việc sáng tạo trở nên dễ, và nhận được phản hồi nhanh dưới dạng lượt xem, lượt thích, bình luận. Phần lớn những động cơ này là bình thường và lành mạnh; chúng là cùng những lực khiến con người hát chung một bài trong đám cưới hay mặc áo cùng màu khi cổ vũ đội tuyển.
Hiểu tâm lý đằng sau giúp nhìn trend một cách bình tĩnh: không coi người bắt trend là nông cạn, cũng không coi việc làm theo đám đông là vô hại trong mọi trường hợp. Bài này đi qua từng động cơ với các nghiên cứu tâm lý học xã hội liên quan, rồi chỉ ra khi nào những động cơ ấy trở thành rủi ro và đưa ra bốn câu tự hỏi trước khi bắt một trend.
Bằng chứng xã hội: nhiều người làm thì có vẻ đúng
Trong cuốn Influence (1984), nhà tâm lý học Robert Cialdini mô tả nguyên tắc bằng chứng xã hội: khi không chắc nên làm gì, con người nhìn xem người khác đang làm gì và coi đó là gợi ý. Nguyên tắc này hữu ích trong đời sống; khi đến một thành phố lạ, chọn quán đông khách thường là lựa chọn an toàn. Trên mạng xã hội, số video của một trend chính là một tín hiệu bằng chứng xã hội rất mạnh.
Các thí nghiệm kinh điển về sự tuân thủ của Solomon Asch đầu thập niên 1950 cho thấy sức ép của nhóm có thể khiến một người đưa ra câu trả lời mà họ thấy rõ là sai. Trong thí nghiệm, người tham gia phải so độ dài các đoạn thẳng, và khi những người khác trong phòng (thực ra là cộng sự của nhà nghiên cứu) đồng loạt chọn sai, một tỷ lệ đáng kể người tham gia đã làm theo ít nhất một lần. Cần lưu ý rằng các nghiên cứu lặp lại sau này cho thấy mức độ tuân thủ thay đổi theo văn hoá và thời đại, và nhiều người trong thí nghiệm gốc vẫn giữ câu trả lời đúng.
Áp vào trend, bằng chứng xã hội giải thích vì sao một khuôn có nhiều người làm càng hút thêm người làm, và vì sao cảm giác "ai cũng làm rồi" rất thuyết phục. Nó cũng giải thích một rủi ro: số đông không nói gì về mức an toàn hay giá trị của một việc. Một thử thách nguy hiểm có hàng nghìn video vẫn nguy hiểm như khi chỉ có một video.
Thuộc về một nhóm và thể hiện mình là ai
Lý thuyết bản sắc xã hội, do Henri Tajfel và John Turner phát triển cuối thập niên 1970, cho rằng một phần quan trọng trong cách con người nhìn nhận bản thân đến từ các nhóm mà họ thuộc về. Ta là học sinh trường này, người hâm mộ ban nhạc kia, người quê ở vùng đó. Tham gia các hoạt động chung của nhóm là cách xác nhận và thể hiện bản sắc ấy.
Trend là một hoạt động nhóm dễ tham gia nhất từng có. Làm một trend nhảy của nhóm nhạc mình yêu thích là cách nói "mình là fan"; làm một trend nhập vai về nghề nghiệp là cách nói "mình là người trong nghề này"; làm một trend quê hương là cách nói "mình là người con của vùng này". Mỗi phiên bản vừa là nội dung vừa là một tấm thẻ thành viên.
Động cơ này giải thích vì sao trend lan mạnh trong các cộng đồng có bản sắc rõ như cộng đồng fan, cộng đồng nghề nghiệp, cộng đồng người cùng quê. Nó cũng giải thích mặt trái: khi bản sắc nhóm được xác nhận bằng việc làm trend, người không làm có thể cảm thấy bị đứng ngoài, và trẻ vị thành niên, lứa tuổi đặc biệt nhạy với việc được bạn bè chấp nhận, dễ chịu áp lực này nhất.
Khuôn sẵn làm việc sáng tạo dễ hơn
Đối diện một trang giấy trắng là việc khó với hầu hết mọi người. Trend giải quyết vấn đề đó bằng cách đưa ra một khuôn: nhạc đã chọn, nhịp đã định, cấu trúc đã có, chỉ cần lắp phần của mình vào. Nghiên cứu về sáng tạo từ lâu đã ghi nhận rằng ràng buộc hợp lý có thể giúp sáng tạo, vì nó thu hẹp không gian lựa chọn và gợi ý điểm bắt đầu.
Nhà nghiên cứu truyền thông Henry Jenkins, trong cuốn Convergence Culture (2006) và các công trình liên quan, dùng khái niệm văn hoá tham gia để mô tả môi trường mà rào cản để biểu đạt và chia sẻ sáng tạo thấp, người tham gia tin rằng đóng góp của họ có giá trị, và có sự kết nối giữa những người cùng tham gia. Trend video ngắn là một dạng rất rõ của văn hoá tham gia: ai cũng có thể góp một phiên bản, và mỗi phiên bản là một lời đáp lại những phiên bản trước.
Với nhiều người, đặc biệt là người lớn tuổi hay người không quen làm nội dung, trend là lần đầu họ thử quay và dựng một video. Khuôn sẵn cho họ sự tự tin rằng kết quả sẽ "đúng". Đây là mặt tích cực ít được nói đến của trend: nó hạ thấp rào cản để nhiều người được biểu đạt, chơi đùa và kết nối.
Phản hồi tức thì và vòng lặp phần thưởng
Mỗi video đăng lên nhận về lượt xem, lượt thích, bình luận gần như ngay lập tức. Phản hồi này không đều: có video được rất nhiều người xem, có video gần như không ai để ý. Tâm lý học hành vi từ lâu đã ghi nhận rằng phần thưởng đến không đều đặn, theo lịch biến đổi, tạo ra hành vi lặp lại bền bỉ hơn phần thưởng đều đặn. Đăng một video trend giống như thử vận may, và cảm giác "biết đâu lần này nổi" thúc đẩy người ta làm thêm.
Một số nghiên cứu hình ảnh não đã khảo sát phản ứng với lượt thích. Một nghiên cứu năm 2016 của nhóm Lauren Sherman tại Đại học California, Los Angeles cho thấy khi thanh thiếu niên xem ảnh của mình có nhiều lượt thích, các vùng não liên quan đến phần thưởng hoạt động mạnh hơn, và họ cũng có xu hướng thích những ảnh đã có nhiều lượt thích. Đây là bằng chứng ở mức thí nghiệm, cỡ mẫu nhỏ, không nên được phóng đại thành khẳng định "mạng xã hội gây nghiện như ma tuý".
Trend làm vòng lặp này mạnh hơn vì video theo trend có cơ hội được nhiều người xem hơn video bình thường, ít nhất trong giai đoạn trend đang lan. Phản hồi tích cực khuyến khích làm thêm, và khi trend tiếp theo xuất hiện, vòng lặp lại bắt đầu. Hiểu cơ chế này giúp người dùng nhận ra khi nào mình làm trend vì vui và khi nào vì đang chạy theo con số.
Niềm vui chung: trend như một trò chơi tập thể
Trò chơi có luật dễ hiểu. Một trend giống một trò chơi dân gian: luật đơn giản, ai cũng biết, mỗi người chơi một lượt theo cách của mình. Niềm vui không chỉ nằm ở kết quả mà ở việc cùng chơi một trò với rất nhiều người cùng lúc, kể cả người không quen.
Câu đùa chung tạo gắn kết. Khi hai người cùng biết một trend, họ có sẵn một câu đùa chung. Đồng nghiệp nhắc một câu thoại trend trong bữa trưa, học sinh dùng một động tác trend để chào nhau, ông bà làm trend cùng cháu dịp Tết. Những khoảnh khắc này là chất keo nhỏ của quan hệ hằng ngày.
Khoảng nghỉ khỏi việc nghiêm túc. Nhiều người làm trend như một cách thư giãn sau giờ học, giờ làm. Việc dựng một video ngắn theo khuôn có sẵn đòi đủ tập trung để quên chuyện khác, nhưng không đủ khó để thành gánh nặng.
Không có động cơ nào là xấu tự thân. Bằng chứng xã hội, nhu cầu thuộc về nhóm, niềm vui sáng tạo và mong được ghi nhận đều là phần bình thường của tâm lý con người. Vấn đề chỉ nảy sinh khi chúng bị đẩy đến mức lấn át khả năng tự đánh giá, như phần tiếp theo mô tả.
Khi nào động cơ bắt trend trở thành rủi ro
Khi sự chú ý đòi phải leo thang. Ở giai đoạn trend bão hoà, phiên bản bình thường không còn được chú ý, và một số người đẩy biến tấu sang mức nguy hiểm để nổi bật. Đây là con đường quen thuộc dẫn đến chấn thương trong các thử thách lan truyền.
Khi áp lực nhóm lấn át lựa chọn cá nhân. Bạn bè rủ, cả lớp làm, người không làm bị trêu. Trẻ vị thành niên đặc biệt dễ bị cuốn vào tình huống này, và đây là lúc phụ huynh nên trò chuyện chứ không chỉ cấm.
Khi phải đánh đổi quyền riêng tư. Nhiều trend đòi khoe nơi ở, gia đình, giấy tờ, khuôn mặt con nhỏ. Mong muốn tham gia có thể khiến người ta đăng những thứ họ sẽ không đăng trong hoàn cảnh khác.
Khi con số quyết định cảm xúc. Nếu một video ít lượt xem khiến bạn buồn cả ngày, hoặc bạn liên tục so sánh mình với người khác trong cùng trend, động cơ đã chuyển từ niềm vui sang áp lực. Khi cảm giác này kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt, nên nói chuyện với người tin cậy hoặc tìm hỗ trợ chuyên môn.
Bốn câu tự hỏi trước khi bắt một trend
Không cần tránh trend để giữ an toàn. Bốn câu hỏi ngắn dưới đây giúp bạn tham gia vì đúng lý do và giữ được quyền kiểm soát.
- Mình làm vì thấy vui hay vì sợ bị bỏ lại? Nếu bỏ qua trend này mà không ai biết, mình có tiếc không?
- Nếu chỉ có một người làm, việc này có an toàn không? Gạt bỏ bằng chứng xã hội đi, nhìn thẳng vào nội dung của trend.
- Video này lộ gì về mình và người khác? Nơi ở, trường học, gương mặt người thân, giấy tờ, thông tin mà mình không muốn người lạ biết.
- Một năm nữa mình có ngại khi video này còn trên mạng không? Nội dung đã đăng có thể bị lưu, chép lại và xuất hiện trở lại.
Nếu cả bốn câu đều ổn, cứ tham gia và tận hưởng. Trend là một phần vui của đời sống mạng, và hiểu tâm lý đằng sau không làm nó kém vui đi mà chỉ giúp bạn chơi một cách chủ động hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bắt trend có phải là thiếu cá tính không?
Không nhất thiết. Theo nghiên cứu về văn hoá tham gia, trend là một hình thức biểu đạt có khuôn, và cá tính thể hiện ở cách mỗi người biến tấu. Nhiều phiên bản sáng tạo nhất trong một trend đến từ người có phong cách rõ ràng. Thiếu cá tính, nếu có, nằm ở việc làm theo mà không có lựa chọn của riêng mình.
Vì sao trẻ vị thành niên dễ chạy theo trend hơn người lớn?
Ở tuổi vị thành niên, nhu cầu được bạn bè chấp nhận đặc biệt mạnh và các nghiên cứu cho thấy nhóm tuổi này nhạy hơn với phần thưởng xã hội. Trend là cách nhanh để thể hiện mình thuộc về nhóm. Điều này là bình thường trong quá trình phát triển, và phụ huynh nên đồng hành thay vì chế giễu hay cấm đoán tuyệt đối.
Lượt thích có thật sự tác động lên não không?
Một số nghiên cứu hình ảnh não cho thấy vùng não liên quan đến phần thưởng phản ứng với lượt thích, đặc biệt ở thanh thiếu niên. Tuy nhiên đây là các nghiên cứu cỡ mẫu nhỏ trong phòng thí nghiệm, và bằng chứng chưa đủ để kết luận về tác động lâu dài. Nên tránh cả việc coi nhẹ lẫn phóng đại.
Áp lực bắt trend có phải là FOMO không?
Hai khái niệm có liên quan nhưng không trùng nhau. FOMO, nỗi sợ bỏ lỡ, là cảm giác lo lắng rằng người khác đang có trải nghiệm đáng giá mà mình không có. Áp lực bắt trend có thể đến từ FOMO, nhưng cũng có thể đến từ nhu cầu thuộc về nhóm, từ bạn bè rủ trực tiếp, hoặc từ mong muốn có lượt xem.
Người lớn tuổi bắt trend vì động cơ gì?
Người lớn tuổi tham gia trend thường vì muốn kết nối với con cháu, vì niềm vui, hoặc vì trend chạm vào sở thích của họ như nấu ăn, làm vườn, ca hát. Khuôn sẵn của trend giúp họ tự tin thử làm video. Đây là một mặt tích cực của văn hoá trend, giúp các thế hệ có chung một trò chơi.
Làm sao giúp con không bị cuốn theo trend nguy hiểm?
Cách hiệu quả thường là trò chuyện thường xuyên về các trend con đang xem, hỏi con nghĩ gì thay vì phán xét, và cùng con dùng những câu hỏi đơn giản như "nếu chỉ một người làm thì có an toàn không". Khi trẻ tự đánh giá được rủi ro, chúng ít phụ thuộc vào việc người lớn có mặt hay không.