Ném đá tập thể là khi rất nhiều người cùng lúc công kích một cá nhân hoặc tổ chức trên mạng vì một phát ngôn, hành vi hay sai sót, thường với mức độ vượt xa lỗi ban đầu. Văn hoá tẩy chay (cancel culture) là bước xa hơn: đám đông kêu gọi rút lại sự ủng hộ, khiến người đó mất hợp đồng, mất việc, bị cộng đồng gạt ra.
Hiện tượng này có hai mặt. Nó từng giúp những hành vi sai trái thật sự bị đưa ra ánh sáng khi các kênh chính thức im lặng. Nhưng nó cũng nhiều lần nghiền nát người bị hiểu lầm, người mắc lỗi nhỏ, hoặc người bị nhận nhầm danh tính. Bài này giải thích vì sao đám đông trên mạng hình thành nhanh như vậy, nghiên cứu nói gì về cơ chế, và mỗi người có thể làm gì để không thành một phần của cơn lốc.
Từ phê phán đến ném đá: ranh giới nằm ở đâu
Phê phán một hành vi sai là bình thường và cần thiết trong mọi cộng đồng. Ranh giới với ném đá không nằm ở việc có chỉ trích hay không, mà ở tỷ lệ và mục tiêu. Phê phán nhắm vào hành vi và mong người kia sửa; ném đá nhắm vào con người và mong họ bị trừng phạt, xấu hổ, biến mất.
Khi một người bị hàng nghìn tài khoản cùng nhắm vào, mỗi bình luận riêng lẻ có thể chỉ là "góp một câu". Nhưng với người nhận, đó là hàng nghìn câu dồn lại trong vài giờ, tràn vào hộp thư, trang cá nhân, đôi khi cả số điện thoại và nơi làm việc. Không ai trong đám đông thấy mình là người gây ra tổn thương nghiêm trọng, nhưng tổng cộng thì có.
Chữ "cancel culture" trở nên phổ biến ở các nước nói tiếng Anh vào cuối thập niên 2010, đến mức từ điển Macquarie của Úc chọn nó làm từ của năm 2019. Ở Việt Nam, chữ "ném đá" và "tẩy chay" đã có từ trước, nhưng cơ chế trên mạng thì giống nhau: một sự việc lan ra, đám đông hình thành, phán xét diễn ra trước khi có đủ thông tin.
Vì sao đám đông trên mạng hình thành nhanh đến vậy
Phẫn nộ đạo đức được thưởng. Nhà thần kinh học Molly Crockett, trong bài viết năm 2017 trên Nature Human Behaviour, lập luận rằng mạng xã hội làm phẫn nộ đạo đức dễ bày tỏ hơn, ít tốn kém hơn và được thưởng nhiều hơn so với ngoài đời. Bày tỏ phẫn nộ mang lại lượt thích, sự đồng tình và cảm giác mình là người tốt.
Ngôn từ cảm xúc lan xa hơn. Nghiên cứu của William Brady và cộng sự năm 2017 trên PNAS, phân tích hàng trăm nghìn bài đăng về các chủ đề gây tranh cãi, thấy mỗi từ mang sắc thái đạo đức và cảm xúc trong bài làm tăng khả năng được chia sẻ lại khoảng 20%. Bài viết giận dữ đi xa hơn bài viết bình tĩnh.
Khoảng cách làm giảm đồng cảm. Trên mạng, bạn không nhìn thấy mặt người bị công kích, không nghe giọng họ, không thấy họ khóc. Thiếu tín hiệu đó, việc viết một câu nặng lời trở nên dễ hơn nhiều so với khi đứng trước mặt.
Trách nhiệm bị chia nhỏ. Khi có hàng nghìn người cùng nói, mỗi người cảm thấy phần trách nhiệm của mình gần như bằng không. Hiện tượng này đã được tâm lý học xã hội mô tả từ lâu ở các đám đông ngoài đời và càng mạnh hơn khi người tham gia ẩn danh.
Thông tin đến trước, bối cảnh đến sau. Một đoạn clip mười giây, một ảnh chụp màn hình bị cắt, một câu nói tách khỏi cuộc trò chuyện thường lan đi trước. Lời giải thích, nếu có, đến sau vài ngày và hầu như không ai đọc.
Cái giá thật sự: với người bị ném đá và với cộng đồng
Nhà báo Jon Ronson, trong cuốn So You've Been Publicly Shamed (2015), đã phỏng vấn nhiều người từng bị đám đông trên mạng công kích vì một câu đùa vụng về hay một khoảnh khắc thiếu suy nghĩ. Điểm chung trong các câu chuyện: mức trừng phạt (mất việc, bị đe doạ, không dám ra đường, trầm cảm kéo dài) vượt xa lỗi ban đầu, và hậu quả còn kéo dài nhiều năm vì tên họ gắn liền với vụ việc trên công cụ tìm kiếm.
Cái giá còn nặng hơn với những người bị nhận nhầm. Đã có không ít trường hợp trên thế giới và ở Việt Nam, đám đông nhận diện sai người trong một đoạn clip, chia sẻ ảnh và thông tin cá nhân của một người hoàn toàn không liên quan. Lời đính chính hiếm khi lan xa bằng lời buộc tội.
Với cộng đồng, ném đá thường xuyên tạo ra một hiệu ứng ít ai để ý: người ta ngại nói. Khi bất kỳ câu nào cũng có thể bị cắt ra và biến thành mục tiêu, nhiều người chọn im lặng trong các cuộc thảo luận cần nhiều tiếng nói. Ngoài ra, khi phẫn nộ trở thành phản xạ hằng ngày, những vụ việc thật sự nghiêm trọng lại khó được chú ý, vì công chúng đã mệt.
Phê phán có trách nhiệm và ném đá: so sánh nhanh
Bảng dưới không nhằm bảo vệ hành vi sai, mà giúp phân biệt cách phản ứng giúp sửa sai và cách phản ứng chỉ thêm tổn thương.
| Khía cạnh | Phê phán có trách nhiệm | Ném đá tập thể |
|---|---|---|
| Nhắm vào | Hành vi, phát ngôn cụ thể | Con người, gia đình, nơi làm việc |
| Thông tin | Chờ hoặc tìm thêm bối cảnh | Phản ứng ngay với đoạn cắt đầu tiên |
| Mức độ | Tương xứng với lỗi | Leo thang, cộng dồn, không giới hạn |
| Mục tiêu | Người kia hiểu, sửa, xin lỗi | Người kia bị bẽ mặt, mất mọi thứ |
| Khi có xin lỗi | Ghi nhận, cho cơ hội thay đổi | Chê xin lỗi chưa đủ, tiếp tục đào bới |
| Thông tin cá nhân | Không đụng đến | Tìm và tung địa chỉ, số điện thoại, người thân |
Dòng cuối là ranh giới rất quan trọng: tung thông tin cá nhân của người khác lên mạng không chỉ là hành vi xấu mà còn có thể vi phạm quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng hiện hành.
Trước khi góp một bình luận vào cơn sóng
Phần lớn người tham gia ném đá không phải người xấu. Họ chỉ phản ứng nhanh với một nội dung gây bức xúc. Vài câu tự hỏi dưới đây giúp dừng lại đúng lúc:
- Mình biết chuyện này từ đâu, đầy đủ đến mức nào? Nếu chỉ là một clip ngắn hay ảnh chụp màn hình, hãy coi đó là một phần câu chuyện.
- Đã có ai nói điều mình định nói chưa? Nếu đã có hàng nghìn bình luận cùng ý, câu thứ nghìn lẻ một không thêm thông tin, chỉ thêm sức nặng lên người nhận.
- Mình có nói câu này trước mặt họ không? Nếu không, nhiều khả năng mình đang để khoảng cách màn hình quyết định giọng điệu.
- Mục đích của mình là gì? Muốn người kia sửa sai, hay muốn được thấy là người đứng về phía đúng? Câu trả lời thứ hai không sai, nhưng nên nhận ra nó.
- Nếu mình nhầm thì sao? Hãy tưởng tượng một tuần sau có thông tin đầy đủ khác hẳn. Bình luận của mình có còn đứng được không?
Nếu thấy một hành vi thật sự vi phạm pháp luật, kênh hiệu quả thường là báo cáo cho nền tảng hoặc cơ quan chức năng, không phải thêm một bình luận vào đám đông.
Nếu chính bạn hoặc người thân bị ném đá
Bị cả đám đông công kích là trải nghiệm rất nặng nề. Một vài nguyên tắc từ kinh nghiệm của những người từng trải qua và người làm hỗ trợ:
- Đừng phản hồi khi đang hoảng. Lời giải thích viết vội lúc nửa đêm thường bị cắt ra và làm cơn sóng mạnh hơn.
- Tạm khoá bình luận, chuyển trang cá nhân sang chế độ riêng tư, nhờ người tin cậy đọc giúp thay vì tự đọc từng bình luận.
- Lưu bằng chứng về những tin nhắn đe doạ, tung thông tin cá nhân: chụp màn hình có thời gian, tên tài khoản. Những hành vi này có thể báo cáo nền tảng và trình báo cơ quan công an.
- Nếu mình sai thật, xin lỗi ngắn gọn và cụ thể về điều đã làm, không biện minh kéo dài. Nếu bị hiểu nhầm, đưa ra thông tin rõ ràng một lần, rồi dừng.
- Nhớ rằng cơn sóng sẽ qua. Sự chú ý trên mạng thường giảm mạnh sau vài ngày đến vài tuần. Giữ an toàn và sức khoẻ tinh thần trong thời gian đó là việc quan trọng nhất.
- Tìm hỗ trợ. Nói chuyện với người thân, bạn bè, chuyên gia tâm lý. Nếu có suy nghĩ làm hại bản thân, hãy báo ngay cho người tin cậy hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
Vòng đời điển hình của một cơn ném đá
Dù mỗi vụ việc khác nhau, phần lớn các cơn ném đá trên mạng đi qua những giai đoạn khá giống nhau. Hiểu các giai đoạn này giúp bạn nhận ra mình đang đứng ở đâu khi thấy một vụ việc xuất hiện trên bảng tin:
- Mồi lửa: một đoạn clip, ảnh chụp màn hình hoặc bài đăng bị chia sẻ kèm lời bình gay gắt, thường đã bị cắt khỏi bối cảnh ban đầu.
- Khuếch đại: các tài khoản lớn, trang tổng hợp đăng lại; thuật toán thấy tương tác tăng mạnh nên đẩy đến nhiều người hơn nữa.
- Đào bới: đám đông tìm thêm bài đăng cũ, thông tin cá nhân, nơi làm việc, người thân của người bị nhắm vào để làm "bằng chứng" bổ sung.
- Lan sang đời thật: có người gọi điện, nhắn tin đến nơi làm việc, kêu gọi đối tác cắt hợp đồng, để lại đánh giá xấu cho cửa hàng của người đó.
- Phản ứng ngược: xuất hiện thông tin bổ sung, lời giải thích hoặc một nhóm bênh vực; đôi khi đám đông quay sang ném đá chính người khởi xướng.
- Lụi dần: sự chú ý chuyển sang vụ việc mới sau vài ngày, nhưng kết quả tìm kiếm và hậu quả với người trong cuộc thì còn lại rất lâu.
Giai đoạn đào bới và lan sang đời thật là nơi tổn hại lớn nhất xảy ra, và cũng là nơi mỗi người xem có thể chọn không tham gia dễ dàng nhất: không tìm, không chia sẻ thông tin cá nhân, không nhắn tin đến nơi làm việc của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Văn hoá tẩy chay có lúc nào mang lại kết quả tích cực không?
Có. Một số hành vi sai trái nghiêm trọng của người có quyền lực chỉ được xử lý sau khi bị phản ứng mạnh trên mạng. Vấn đề là cùng một cơ chế cũng áp lên người mắc lỗi nhỏ hoặc bị hiểu nhầm, và đám đông hiếm khi phân biệt được hai trường hợp.
Ném đá trên mạng có bị xử lý theo pháp luật không?
Bình luận chỉ trích đơn thuần thường không bị xử lý. Nhưng xúc phạm danh dự, đe doạ, tung thông tin cá nhân hay thông tin sai sự thật về người khác có thể bị xử phạt theo quy định hiện hành về an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự ở mức nặng.
Chia sẻ lại bài ném đá có tính là tham gia không?
Về mặt tác động, có. Mỗi lượt chia sẻ đưa nội dung đến thêm nhiều người và làm cơn sóng kéo dài. Nếu bạn chưa chắc thông tin đúng, không chia sẻ là cách đơn giản nhất để không góp phần.
Vì sao người bị ném đá xin lỗi rồi mà vẫn bị công kích tiếp?
Một phần vì lời xin lỗi lan chậm hơn lời buộc tội. Một phần vì đám đông đã quen phản ứng và tiếp tục tìm lỗi trong chính lời xin lỗi. Đây là lý do phê phán có trách nhiệm cần ghi nhận lời xin lỗi thật lòng.
Tại sao thương hiệu cũng hay bị tẩy chay trên mạng?
Thương hiệu có hình ảnh công khai và phụ thuộc vào thiện cảm của khách hàng, nên phản ứng tẩy chay có tác động kinh tế rõ. Một số vụ có cơ sở, một số khác xuất phát từ thông tin sai hoặc bị dàn dựng để cạnh tranh, nên người tiêu dùng vẫn cần kiểm tra trước khi hưởng ứng.
Làm sao dạy con không tham gia ném đá trên mạng?
Cách hiệu quả là cùng con xem lại một vụ việc đã qua, hỏi con nghĩ người bị công kích cảm thấy thế nào và nếu thông tin sai thì sao. Trẻ học từ cách cha mẹ bình luận trên mạng nhiều hơn từ lời dặn.