Bắt nạt trên mạng là hành vi cố ý và lặp lại nhằm làm tổn thương, đe doạ, bôi nhọ hoặc cô lập một người thông qua tin nhắn, mạng xã hội, nhóm chat, trò chơi trực tuyến hay bất kỳ kênh số nào. Khác với một câu đùa quá trớn, bắt nạt có ba dấu hiệu: cố ý gây tổn thương, lặp lại, và có sự chênh lệch sức mạnh khiến người bị nhắm vào khó tự bảo vệ.
Bắt nạt trên mạng xảy ra ở mọi lứa tuổi, từ học sinh đến người đi làm. Bài này mô tả các dạng thường gặp, vì sao bắt nạt trên mạng đôi khi nặng nề hơn ngoài đời, những việc cụ thể nên làm khi bị nhắm vào, và vai trò của người chứng kiến. Riêng phần cha mẹ phát hiện và xử lý khi con bị bắt nạt đã có nhiều tài liệu chuyên cho phụ huynh; bài này nói với chính người trong cuộc và bạn bè quanh họ.
Các dạng bắt nạt trên mạng thường gặp
Nhà nghiên cứu Nancy Willard, trong các tài liệu giáo dục từ giữa những năm 2000, đã phân loại bắt nạt trên mạng thành nhiều dạng. Bảng dưới tổng hợp các dạng phổ biến, cập nhật theo cách mạng xã hội hiện nay vận hành.
| Dạng | Cách thể hiện | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Quấy rối | Gửi tin nhắn xúc phạm, đe doạ liên tục | Một người nhận hàng chục tin nhắn chửi bới mỗi ngày từ nhiều tài khoản |
| Bôi nhọ | Tung tin đồn, bịa chuyện, chế ảnh làm xấu | Ảnh của một học sinh bị ghép vào meme chế giễu trong nhóm lớp |
| Mạo danh | Lập tài khoản giả hoặc chiếm tài khoản để đăng nội dung xấu | Tài khoản giả mang tên một người đi bình luận gây gổ khắp nơi |
| Phơi bày | Đăng tin nhắn riêng, ảnh riêng tư, bí mật | Ảnh chụp màn hình tin nhắn tâm sự bị chuyển cho cả nhóm |
| Cô lập | Cố ý loại ra khỏi nhóm chat, không cho tham gia | Cả lớp lập nhóm mới thiếu đúng một người và bàn tán về người đó |
| Đeo bám | Theo dõi, nhắn tin dồn dập, xuất hiện ở mọi nơi trên mạng | Người cũ liên tục theo dõi, bình luận và nhắn tin dù đã bị chặn |
| Tung thông tin cá nhân | Công khai địa chỉ, số điện thoại, nơi làm việc | Địa chỉ nhà của một người bị đăng kèm lời kêu gọi "tìm đến" |
Gần đây xuất hiện thêm dạng dùng ảnh tạo bằng AI để làm nhục người khác, đặc biệt ảnh nhạy cảm giả. Đây là hành vi đặc biệt nghiêm trọng và có thể vi phạm pháp luật; người bị nhắm vào nên báo cáo ngay cho nền tảng và cơ quan công an.
Vì sao bắt nạt trên mạng có thể nặng nề hơn ngoài đời
Không có chỗ trốn. Bắt nạt ở trường hay chỗ làm dừng lại khi bạn về nhà. Bắt nạt trên mạng theo vào tận phòng ngủ, qua điện thoại, vào bất kỳ giờ nào.
Khán giả lớn. Một lời chế giễu ngoài đời có vài người nghe. Trên mạng, nó có thể đến hàng trăm, hàng nghìn người, kể cả người lạ, và mỗi lượt thích như một lời đồng tình.
Tồn tại lâu. Nội dung có thể bị chụp màn hình, tải về, đăng lại ở nơi khác. Ngay cả khi bài gốc đã xoá, người bị bắt nạt vẫn lo nó còn ở đâu đó.
Kẻ bắt nạt khó xác định. Tài khoản ẩn danh hoặc tài khoản giả khiến người bị nhắm vào không biết ai đang làm điều đó, có khi lại là người quen ngoài đời. Cảm giác không biết tin ai làm nỗi sợ lan rộng.
Người lớn không thấy. Cha mẹ, thầy cô, cấp trên thường không có mặt trong các nhóm chat riêng nên khó phát hiện. Nhiều người bị bắt nạt chịu đựng một mình rất lâu trước khi nói ra.
Tác động lên người bị bắt nạt
Nghiên cứu ở nhiều nước cho thấy bắt nạt trên mạng liên quan tới lo âu, buồn bã kéo dài, khó ngủ, giảm tập trung, ngại đến trường hoặc nơi làm việc, và cảm giác cô đơn. Ở thanh thiếu niên, các tổng quan nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa việc bị bắt nạt trên mạng và các vấn đề sức khoẻ tinh thần nghiêm trọng hơn, bao gồm cả ý nghĩ tự làm hại bản thân. Cần nói rõ đây là mối liên hệ, thường có nhiều yếu tố cùng tác động, nhưng đủ để coi bắt nạt trên mạng là chuyện nghiêm túc.
Người bị bắt nạt thường tự trách mình ("chắc mình có gì sai"), xấu hổ không dám kể, hoặc sợ kể ra thì bị cấm dùng điện thoại, bị coi là yếu đuối. Đây là lý do nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi đã kéo dài.
Một số dấu hiệu bạn bè có thể để ý ở người quanh mình: đột nhiên rời các nhóm chat, xoá tài khoản, giật mình khi có thông báo, thay đổi tâm trạng sau khi dùng điện thoại, tránh nhắc đến một nhóm bạn hay đồng nghiệp cụ thể. Không có dấu hiệu nào là chắc chắn, nhưng một câu hỏi thăm nhẹ nhàng có thể mở đường cho người đó nói ra.
Nếu bạn đang bị bắt nạt trên mạng: làm gì theo thứ tự
Các bước dưới đây giúp bạn vừa bảo vệ mình ngay lập tức, vừa giữ được khả năng xử lý sau này:
- Không đáp trả bằng lời lẽ tương tự. Kẻ bắt nạt thường muốn thấy bạn phản ứng. Đáp trả có thể khiến tình huống leo thang và làm bạn mất lợi thế nếu phải trình báo.
- Lưu bằng chứng trước khi chặn. Chụp màn hình tin nhắn, bình luận, bài đăng, trong đó thấy rõ tên tài khoản, ngày giờ. Lưu cả đường dẫn của bài viết vào một tệp ghi chú riêng. Sắp xếp theo thời gian.
- Chặn và hạn chế. Chặn tài khoản, hạn chế ai được nhắn tin, bình luận, gắn thẻ bạn. Chuyển trang cá nhân sang chế độ riêng tư nếu cần.
- Báo cáo cho nền tảng. Mọi mạng xã hội lớn đều có chức năng báo cáo quấy rối, mạo danh, nội dung riêng tư bị đăng trái phép. Báo cáo càng sớm, nội dung càng ít lan.
- Kể với một người tin cậy. Bạn bè, người thân, thầy cô, cấp trên, phòng nhân sự. Bạn không cần tự mình giải quyết tất cả.
- Trình báo khi có đe doạ, tống tiền, ảnh nhạy cảm, tung thông tin cá nhân. Mang bằng chứng đã lưu đến cơ quan công an nơi gần nhất. Các hành vi này có thể bị xử lý theo quy định hiện hành về an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Nếu bạn có suy nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy hoặc đến cơ sở y tế gần nhất. Trường hợp khẩn cấp, gọi cấp cứu 115.
Nếu bạn là người chứng kiến
Tâm lý học xã hội từ lâu đã mô tả hiệu ứng người ngoài cuộc (Darley và Latané, 1968): càng đông người chứng kiến, mỗi người càng ít có xu hướng can thiệp vì nghĩ người khác sẽ làm. Trên mạng, hiệu ứng này rất rõ. Bạn không cần làm điều gì lớn lao; những việc nhỏ dưới đây đã tạo khác biệt:
- Không thích, không chia sẻ, không bình luận vào nội dung bắt nạt. Mỗi tương tác giúp nó lan xa hơn.
- Báo cáo nội dung cho nền tảng. Nhiều báo cáo từ nhiều người giúp nội dung được xem xét nhanh hơn.
- Nhắn riêng cho người bị nhắm vào một câu đơn giản: "Mình thấy chuyện đó, mình không đồng ý, bạn có ổn không?". Nghiên cứu về bắt nạt cho thấy cảm giác có ít nhất một người đứng về phía mình giúp giảm tổn thương đáng kể.
- Nếu an toàn, lên tiếng ngắn gọn trong nhóm: "Thôi, chuyện này không vui". Không cần tranh cãi dài, chỉ cần phá vỡ cảm giác ai cũng đồng tình.
- Báo cho người có trách nhiệm như thầy cô, quản trị nhóm, phòng nhân sự nếu tình huống nghiêm trọng hoặc kéo dài.
Bắt nạt ở chỗ làm và trong nhóm người lớn
Bắt nạt trên mạng thường được nhắc gắn với học sinh, nhưng người lớn cũng gặp. Ở nơi làm việc, nó có thể là việc bị cố ý loại khỏi nhóm chat công việc, bị chế giễu trong nhóm riêng của đồng nghiệp, bị gửi tin nhắn hạ nhục ngoài giờ, hay bị chia sẻ ảnh, tin nhắn riêng để làm trò cười. Trong các nhóm cộng đồng như nhóm phụ huynh, nhóm cư dân, nhóm sở thích, cũng có những người liên tục bị công kích vì một ý kiến khác.
Người lớn thường ngại thừa nhận mình bị bắt nạt vì cảm thấy chuyện đó "trẻ con". Nhưng tác động lên giấc ngủ, công việc và tinh thần là thật. Các bước lưu bằng chứng, chặn, báo cáo vẫn áp dụng. Ở nơi làm việc, phòng nhân sự hoặc người quản lý trực tiếp là kênh nên dùng, kèm bằng chứng cụ thể thay vì chỉ kể lại.
Một điểm cần lưu ý là ranh giới giữa bất đồng và bắt nạt. Một đồng nghiệp phản đối ý kiến của bạn trong nhóm chat không phải là bắt nạt. Bắt nạt là khi có sự lặp lại, nhắm vào con người thay vì công việc, và mục đích là hạ thấp hoặc loại trừ.
Những hiểu lầm thường gặp về bắt nạt trên mạng
"Chỉ cần tắt máy là hết." Tắt máy không làm nội dung biến mất. Tin đồn vẫn lan trong nhóm bạn, ảnh vẫn được chia sẻ, và người bị nhắm vào vẫn phải đối mặt với những người đã xem khi quay lại trường, chỗ làm. Lời khuyên này còn vô tình đẩy trách nhiệm sang người bị hại.
"Bị bắt nạt là do mình có vấn đề." Kẻ bắt nạt có thể chọn mục tiêu vì bất kỳ lý do gì: ngoại hình, giọng nói, hoàn cảnh gia đình, hay đơn giản là ngẫu nhiên. Trách nhiệm thuộc về người bắt nạt, không thuộc về người bị nhắm vào.
"Đó chỉ là trò đùa giữa bạn bè." Ranh giới nằm ở cảm nhận của người bị trêu và sự lặp lại. Một trò đùa mà người trong cuộc không thấy vui, đã tỏ ý phản đối mà vẫn tiếp diễn, thì không còn là đùa nữa.
"Người lớn không bị bắt nạt trên mạng." Khảo sát ở nhiều nước cho thấy người trưởng thành cũng gặp quấy rối trên mạng với tỷ lệ đáng kể, đặc biệt ở người hay xuất hiện công khai, phụ nữ và người làm nghề tiếp xúc nhiều với công chúng.
Câu hỏi thường gặp
Trêu đùa trong nhóm bạn đến mức nào thì thành bắt nạt?
Khi người bị trêu không thấy vui, đã tỏ ý khó chịu mà vẫn bị tiếp tục, khi trò đùa lặp lại nhắm vào cùng một người, hoặc khi cả nhóm cùng hùa vào một người. Câu hỏi đơn giản là: nếu đổi vai, mình có muốn bị trêu như vậy không.
Có nên xoá ngay nội dung bắt nạt mình không?
Nên lưu bằng chứng trước, rồi mới xoá hoặc báo cáo để nền tảng gỡ. Nếu xoá ngay, bạn có thể mất bằng chứng cần thiết khi muốn trình báo hoặc khi tình huống tái diễn. Chụp màn hình cần thấy rõ tên tài khoản và thời gian.
Bị bắt nạt bởi tài khoản ẩn danh thì có tìm ra được không?
Người dùng thường không tự tìm ra được, và cũng không nên tự điều tra vì dễ nhầm người. Nền tảng có thể khoá tài khoản vi phạm khi được báo cáo. Với hành vi nghiêm trọng như đe doạ, tống tiền, cơ quan chức năng có thẩm quyền yêu cầu nền tảng cung cấp thông tin theo quy định.
Bắt nạt trên mạng có thể bị xử lý theo pháp luật không?
Có, tuỳ mức độ. Xúc phạm danh dự, đe doạ, đăng thông tin cá nhân hoặc hình ảnh riêng tư trái phép có thể bị xử phạt hành chính theo quy định hiện hành, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự ở mức nghiêm trọng. Người bị hại nên giữ bằng chứng và hỏi cơ quan công an hoặc luật sư.
Mình từng bắt nạt người khác trên mạng, giờ nên làm gì?
Dừng lại, gỡ những nội dung mình đã đăng nếu còn, và nếu có thể, xin lỗi người đó một cách riêng tư, không đòi họ phải tha thứ. Nghĩ xem điều gì đã khiến mình làm vậy, như áp lực nhóm hay bực bội, để không lặp lại.
Tại sao người bị bắt nạt thường không kể với ai?
Vì xấu hổ, vì sợ bị trách hoặc bị cấm dùng điện thoại, vì nghĩ kể ra cũng không thay đổi được gì, hoặc sợ bị bắt nạt nặng hơn. Phản ứng bình tĩnh, không trách móc của người nghe là điều giúp họ dám nói lần sau.