Nhiều biểu tượng cảm xúc (emoji) trên mạng đã mang nghĩa khác hẳn hình vẽ: mặt cười mỉm 🙂 thường bị người trẻ đọc là mỉa hoặc khó chịu, đầu lâu 💀 nghĩa là "cười chết mất", mặt khóc to 😭 có thể là cười quá hoặc xúc động vì thứ gì đó dễ thương. Người Việt còn có bộ ký hiệu cười riêng gõ bằng bàn phím như "=)))", ":v", "=]]", mà người nước ngoài gần như không dùng.
Nghĩa của emoji không nằm ở hình vẽ mà ở cách một cộng đồng dùng nó, và cộng đồng khác nhau thì đọc khác nhau, nhất là giữa các thế hệ. Bài này kể ngắn gọn emoji ra đời thế nào, giải thích vì sao nghĩa của chúng trôi, đưa bảng những emoji hay bị hiểu nhầm, giải mã các ký hiệu cười kiểu Việt và nêu những lưu ý khi dùng emoji trong công việc.
Từ mặt cười gõ bằng phím đến emoji
Biểu tượng cảm xúc gõ bằng ký tự (emoticon) có trước emoji rất lâu. Năm 1982, nhà khoa học máy tính Scott Fahlman ở Đại học Carnegie Mellon đề xuất dùng chuỗi ":-)" trên bảng tin điện tử của trường để đánh dấu câu đùa, và ":-(" cho câu nghiêm túc, vì người đọc liên tục hiểu nhầm giọng điệu. Ở Nhật Bản và nhiều nước châu Á, người dùng phát triển kiểu mặt cười nhìn thẳng như "^^" hay "^_^", không cần nghiêng đầu để đọc.
Emoji theo nghĩa hiện đại xuất hiện năm 1999, khi Shigetaka Kurita, làm việc cho nhà mạng NTT Docomo của Nhật, thiết kế bộ 176 biểu tượng nhỏ cho dịch vụ internet trên điện thoại. Chữ "emoji" là tiếng Nhật, ghép từ "e" (hình) và "moji" (chữ), không liên quan đến chữ "emotion" của tiếng Anh dù nghe giống. Năm 2010, emoji được đưa vào chuẩn mã hoá ký tự Unicode, nên một emoji gửi từ máy này sang máy khác vẫn hiện ra được. Năm 2015, từ điển Oxford chọn emoji "mặt cười ra nước mắt" 😂 làm "từ của năm", và năm 2016 Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA) đưa bộ 176 emoji gốc vào bộ sưu tập.
Điểm then chốt của lịch sử này: emoji ra đời để bù cho thứ mà chữ viết trên màn hình thiếu, đó là nét mặt và ngữ điệu. Chúng hoạt động gần giống dấu câu chỉ giọng hơn là từ vựng, và vì thế nghĩa của chúng phụ thuộc rất nhiều vào cách một nhóm người quen dùng.
Vì sao một emoji có thể mang nhiều nghĩa
Hình vẽ khác nhau giữa các máy. Unicode chỉ quy định tên và mã của emoji, còn hình cụ thể do từng hãng điện thoại, ứng dụng tự vẽ. Năm 2016, một nhóm nghiên cứu của Đại học Minnesota (Mỹ) công bố kết quả cho thấy người dùng đánh giá cùng một emoji rất khác nhau về cảm xúc khi nó hiển thị theo thiết kế của các nền tảng khác nhau, và ngay cả trên cùng một thiết kế cũng có bất đồng đáng kể. Bạn gửi một mặt cười trông thân thiện trên máy mình, người nhận có thể thấy một khuôn mặt nhăn nhó hơn.
Dùng nhiều thì nhạt nghĩa, rồi đổi nghĩa. Mặt cười mỉm 🙂 từng là nụ cười thân thiện. Khi người dùng muốn biểu lộ niềm vui thật, họ chuyển sang những biểu tượng mạnh hơn, để lại mặt cười mỉm cho những lúc "cười cho có", và dần dần nó mang nghĩa gượng gạo, nhẫn nhịn hoặc mỉa mai. Cơ chế này giống chữ "LOL" đã nhạt nghĩa: biểu hiện càng phổ biến càng mất sức nặng.
Cộng đồng tạo nghĩa ngầm. Một nhóm bắt đầu dùng emoji theo nghĩa bóng, ví dụ đầu lâu để nói "buồn cười đến chết", rồi nghĩa đó lan ra. Người ngoài nhóm nhìn hình vẽ và hiểu theo nghĩa đen, nên một tin nhắn vui vẻ có thể bị đọc thành tin dữ.
Văn hoá khác nhau. Biểu tượng hai bàn tay chắp lại 🙏 ở Nhật mang nghĩa cảm ơn hoặc xin lỗi, ở Việt Nam thường là cảm ơn, làm ơn, mong được giúp, trong khi nhiều người phương Tây đọc là cầu nguyện hoặc hai bàn tay đập vào nhau. Cùng một hình, mỗi nền văn hoá chiếu vào đó cử chỉ quen thuộc của mình.
Những emoji hay bị hiểu khác nghĩa đen
Bảng dưới gom các emoji mà người lớn tuổi và người trẻ hay đọc khác nhau. Nghĩa ghi theo cách dùng phổ biến trên mạng hiện nay; không phải ai cũng dùng theo cách này.
| Emoji | Nghĩa theo hình | Nghĩa hay gặp trên mạng |
|---|---|---|
| 🙂 mặt cười mỉm | vui vẻ, thân thiện | gượng, nhẫn nhịn, đôi khi mỉa hoặc đang bực |
| 💀 đầu lâu | chết chóc | buồn cười đến chết, "cạn lời" |
| 😭 khóc to | đau buồn | cười quá, xúc động vì dễ thương, than vãn đùa |
| 😂 cười ra nước mắt | cười lớn | vẫn là cười, nhưng một số người trẻ coi là kiểu cũ |
| 👍 ngón cái | đồng ý, tốt | có thể bị coi là cụt lủn, lạnh lùng nếu trả lời tin dài |
| 🤡 chú hề | vui nhộn | tự giễu mình ngốc, hoặc chê người khác ngớ ngẩn |
| 🫠 mặt tan chảy | nóng chảy | ngượng, kiệt sức, bất lực trước tình huống |
| 👀 đôi mắt | nhìn | đang hóng chuyện, tò mò |
| 🧢 mũ lưỡi trai | cái mũ | nói dối, nói xạo (từ tiếng lóng "cap" của tiếng Anh) |
| 🐐 con dê | con dê | giỏi nhất mọi thời (GOAT) |
Mặt cười ra nước mắt 😂 là một trường hợp đáng chú ý: từng là emoji được dùng nhiều nhất thế giới theo thống kê của chính Unicode, nó lại bị một bộ phận người trẻ coi là dấu hiệu của người lớn tuổi, và chuyển sang dùng 💀 hay 😭 cho cùng nghĩa. Không có gì sai khi bạn vẫn dùng 😂; chỉ nên biết rằng người nhận có thể đọc thấy cả tuổi của bạn trong đó.
Ký hiệu cười kiểu Việt: =))), :v, =]] và "haha" các loại
Người dùng mạng Việt có một hệ ký hiệu cười gõ bằng bàn phím khá riêng, nhiều cái gần như không thấy ở cộng đồng khác. Chúng vẫn sống mạnh dù bàn phím điện thoại đã có emoji.
- "=))" và "=)))))": mặt cười nghiêng, càng nhiều dấu ngoặc càng cười to. Đây là ký hiệu cười phổ biến nhất của người Việt trên mạng, thường mang sắc thái cười thật, thoải mái.
- "=]]" và ":]]": biến thể dùng ngoặc vuông, thường gợi nụ cười tinh quái, cười kiểu biết chuyện hoặc hơi châm chọc.
- ":v": hình nhân vật Pac-Man há miệng; trong ứng dụng trò chuyện của một mạng xã hội lớn, gõ chuỗi này từng hiện ra hình Pac-Man. Người Việt dùng ":v" như một kiểu cười trêu, vô tư, đôi khi để giảm nhẹ một câu nói đùa hơi quá.
- ":))" và ":)": mặt cười đứng. Một dấu ngoặc ":)" ngày càng giống mặt cười mỉm 🙂 ở chỗ có thể bị đọc là gượng; hai dấu trở lên mới chắc là vui.
- "haha", "hihi", "hehe", "hjhj": "haha" cười thoải mái, "hihi" cười nhẹ, bẽn lẽn, "hehe" cười tinh nghịch hoặc hơi ngượng; "hjhj" là "hihi" viết kiểu teencode.
- "kkk": mô phỏng ký tự ㅋㅋㅋ mà người Hàn gõ để cười. Lưu ý khi trò chuyện với người nói tiếng Anh: chuỗi ba chữ K viết hoa là tên viết tắt của một tổ chức phân biệt chủng tộc ở Mỹ, nên dễ gây hiểu lầm nghiêm trọng.
- "^^" và "^_^": mặt cười kiểu châu Á, mắt cong, thường mang vẻ hiền, dễ thương; người lớn tuổi hay dùng hơn người trẻ.
Điểm thú vị là ký hiệu cười kiểu Việt cũng có "độ lệch thế hệ": nhiều người trẻ thấy "hihi" của cha mẹ mang chút ngại ngùng dễ thương, trong khi người lớn thấy ":v" của con là khó hiểu. Không cái nào đúng hơn; mỗi nhóm có một bộ dấu giọng riêng.
Emoji nơi công sở và trong chuyện quan trọng
Emoji giúp tin nhắn công việc bớt khô, nhưng có cái giá ít người để ý. Một nghiên cứu của Ella Glikson và cộng sự, đăng năm 2017 trên tạp chí Social Psychological and Personality Science, cho thấy trong email công việc đầu tiên với người lạ, việc chèn mặt cười làm người nhận đánh giá người gửi kém năng lực hơn và không làm tăng cảm giác thân thiện. Với đồng nghiệp đã quen, hiệu ứng có thể khác, nhưng lời nhắc rút ra là: lần đầu liên hệ, nhất là với đối tác, cấp trên, khách hàng, nên để chữ làm việc của chữ.
Emoji cũng có thể mang hệ quả pháp lý. Năm 2023, một toà án ở tỉnh Saskatchewan, Canada, xét một vụ tranh chấp hợp đồng mua bán nông sản và kết luận rằng emoji ngón cái 👍 người bán gửi lại sau khi nhận ảnh hợp đồng được coi là đồng ý với hợp đồng đó. Pháp luật mỗi nước khác nhau và vụ này không tự động áp dụng ở Việt Nam, nhưng nó cho thấy một biểu tượng nhỏ trong tin nhắn có thể được xem là một lời xác nhận. Trong chuyện tiền bạc, hợp đồng, cam kết, hãy viết rõ bằng chữ mình đồng ý hay chưa.
Với tin nhắn nhóm công việc, có vài thói quen đơn giản giúp tránh hiểu nhầm: dùng emoji để xác nhận đã đọc khi nhóm đã thống nhất cách đó; tránh emoji có nghĩa ngầm (🙂, 💀, 🤡) với người không thân; không dùng emoji thay câu trả lời cho câu hỏi cần quyết định; và nếu thấy ai đó phản ứng lạ với emoji của mình, hỏi lại thay vì đoán.
Emoji mang hàm ý người lớn hoặc nguy hiểm
Một số hình vẽ vô hại có nghĩa ngầm về tình dục. Vài loại rau, quả, hiện tượng thời tiết được dùng như ám chỉ tình dục trong một số cộng đồng. Bài này không liệt kê, nhưng phụ huynh nên biết chúng tồn tại: một chuỗi emoji trông như danh sách đi chợ có thể không phải là danh sách đi chợ, nhất là khi người gửi là người lạ.
Emoji dùng làm mật mã mua bán chất cấm. Năm 2021, Cơ quan Phòng chống Ma tuý Mỹ (DEA) công bố tài liệu giải thích cho phụ huynh rằng kẻ buôn bán chất cấm dùng tổ hợp emoji để quảng cáo và giao dịch trên mạng xã hội. Ý chính không phải là học thuộc bảng mã, vì mã thay đổi liên tục, mà là nhận ra khi một cuộc trò chuyện của con với người lạ đầy những ký hiệu lặp lại khó hiểu.
Emoji trong bắt nạt. Chú hề, rác, con rắn, mặt nôn mửa thả liên tục dưới bài đăng của một người có thể là một kiểu bắt nạt tập thể mà không cần chữ. Vì không có chữ, kiểu bắt nạt này dễ lọt qua bộ lọc của nền tảng và khó bị người lớn nhận ra.
Khi nào nên hỏi chuyện. Không cần lo lắng với mọi emoji lạ. Tín hiệu đáng để ý là sự kết hợp: người lạ, ký hiệu lặp lại, yêu cầu chuyển sang ứng dụng khác, lời mời gặp mặt hoặc chuyển tiền. Phân tích kỹ các tín hiệu nguy hiểm trong ngôn ngữ mạng có ở một bài riêng của danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gửi mặt cười mỉm 🙂 mà người nhận lại tưởng mình giận?
Vì với nhiều người trẻ, mặt cười mỉm đã thành dấu hiệu của sự gượng gạo hoặc nhẫn nhịn, như nụ cười "cho qua" khi đang khó chịu. Người lớn tuổi thường dùng nó với nghĩa thân thiện ban đầu. Nếu muốn tỏ ra vui vẻ thật, thêm một câu chữ ấm áp hoặc dùng mặt cười rõ hơn sẽ tránh hiểu nhầm.
Ký hiệu :v trên mạng có nghĩa là gì?
Ký hiệu ":v" mô phỏng nhân vật Pac-Man há miệng, từng hiện thành hình khi gõ trong ứng dụng trò chuyện của một mạng xã hội lớn. Người Việt dùng nó như một kiểu cười trêu, vô tư, hay đặt cuối câu đùa để báo rằng mình không nói nghiêm túc. Người nước ngoài gần như không dùng ký hiệu này.
Emoji đầu lâu có phải là điềm xấu không?
Trong cách dùng phổ biến trên mạng hiện nay thì không. Đầu lâu thường có nghĩa "buồn cười đến chết" hoặc "cạn lời", tương tự câu nói "cười xỉu". Tuy nhiên nếu emoji này đi kèm những lời lẽ buồn bã, tuyệt vọng hoặc đe doạ, hãy đọc cả ngữ cảnh và hỏi han người gửi.
Có nên dùng emoji khi nhắn tin với sếp hoặc khách hàng?
Lần đầu liên hệ, nhất là qua email, nên hạn chế vì nghiên cứu cho thấy mặt cười có thể làm người nhận đánh giá thấp năng lực người gửi. Khi đã quen và đối phương cũng dùng emoji, một biểu tượng đơn giản, không có nghĩa ngầm có thể làm tin nhắn mềm hơn. Quyết định quan trọng thì luôn viết rõ bằng chữ.
Vì sao emoji trên máy mình khác trên máy bạn?
Chuẩn Unicode chỉ quy định mã và tên mô tả của từng emoji, còn hình vẽ cụ thể do mỗi hãng điện thoại, mỗi ứng dụng tự thiết kế. Vì vậy cùng một emoji có thể khác màu, khác biểu cảm tuỳ máy. Với emoji quan trọng về cảm xúc, khác biệt đó đủ để người nhận hiểu khác người gửi.
Người lớn tuổi hay gửi ảnh hoa và lời chúc buổi sáng, người trẻ nên phản hồi thế nào?
Đó là cách thể hiện quan tâm quen thuộc của nhiều người lớn tuổi, giống như một lời hỏi thăm. Một biểu tượng trái tim hay câu cảm ơn ngắn là đủ để người gửi thấy được đáp lại. Nếu tin nhắn quá dày làm phiền, có thể tắt thông báo nhóm thay vì phàn nàn, và vẫn ghé đọc khi rảnh.