"Anh hùng bàn phím" là cách người Việt gọi những người nói năng gay gắt, thô lỗ hoặc liều lĩnh trên mạng hơn hẳn so với cách họ cư xử ngoài đời. Tâm lý học gọi hiện tượng nền phía sau là hiệu ứng mất kiềm chế trực tuyến (online disinhibition effect): khi giao tiếp qua màn hình, nhiều cơ chế vốn giữ con người lịch sự và thận trọng bị yếu đi.
Điều đáng chú ý là hiện tượng này không chỉ xảy ra với "người xấu". Nghiên cứu cho thấy người bình thường, trong hoàn cảnh nhất định, cũng có thể viết những câu mà chính họ không bao giờ nói thẳng. Hiểu cơ chế giúp bạn vừa bớt bị tổn thương khi gặp bình luận nặng nề, vừa tự giữ được giọng nói của mình.
Hiệu ứng mất kiềm chế trực tuyến là gì
Năm 2004, nhà tâm lý học John Suler đăng bài viết "The Online Disinhibition Effect" trên tạp chí CyberPsychology & Behavior, mô tả việc con người trên mạng thường nói và làm những điều họ không làm ngoài đời. Ông phân biệt hai dạng. Mất kiềm chế lành tính: người ta cởi mở hơn, dám chia sẻ nỗi buồn, bí mật, xin giúp đỡ, tử tế với người lạ hơn. Mất kiềm chế độc hại: người ta chửi bới, đe doạ, công kích, vào những nơi và làm những điều mà ngoài đời họ sẽ tránh.
Cách phân biệt này quan trọng vì nó cho thấy cùng một cơ chế có thể dẫn tới cả điều tốt lẫn điều xấu. Một người ngại nói về bệnh tật của mình trước mặt bạn bè có thể tìm được sự đồng cảm trong một nhóm trên mạng. Cũng chính sự thoải mái đó khiến người khác viết những câu cay độc dưới bài đăng của người lạ.
Suler cũng lưu ý rằng không nên coi con người "thật" là con người trên mạng hay con người ngoài đời. Cả hai đều là những phần của một người, được bộc lộ khác nhau tuỳ hoàn cảnh. Nói cách khác, môi trường giao tiếp ảnh hưởng mạnh tới hành vi, và đó là điều có thể hiểu và điều chỉnh.
Sáu yếu tố khiến người ta bớt kiềm chế trên mạng
Ẩn danh tách biệt. Khi dùng tài khoản không tên thật hoặc tin rằng không ai biết mình là ai, người ta cảm thấy hành vi trên mạng không gắn với con người thật của mình. Lời nói trở thành của "tài khoản", không phải của mình.
Vô hình. Ngay cả khi dùng tên thật, bạn không phải nhìn thấy người kia và người kia không nhìn thấy bạn. Không có nét mặt nhăn lại, không có ánh mắt khó chịu để kéo mình dừng.
Không đồng thời. Bạn viết, gửi đi, rồi tắt máy. Không phải ngồi đó chờ phản ứng như khi nói chuyện trực tiếp. Suler gọi đây là kiểu "đánh rồi chạy", khiến người ta dám nói những điều nặng nề.
Tưởng tượng người kia trong đầu. Thiếu thông tin thật về người đối diện, ta tự gán cho họ một giọng nói, tính cách, động cơ, thường theo hướng xấu nhất. Bạn cãi với hình dung trong đầu mình nhiều hơn là với con người thật.
Coi mạng như một trò chơi. Một số người xem không gian mạng như thế giới riêng có luật riêng, nơi những gì xảy ra không ảnh hưởng tới đời thật. Họ tắt máy là "rời khỏi trò chơi".
Thứ bậc mờ đi. Trên mạng, chức vụ, tuổi tác, địa vị ít hiện ra. Điều này có mặt tốt (người trẻ dám góp ý người có quyền) nhưng cũng làm mất đi một số rào cản lịch sự vốn có ngoài đời.
Ẩn danh có phải thủ phạm chính không
Nhiều người cho rằng chỉ cần bắt mọi người dùng tên thật là hết bình luận độc hại. Nghiên cứu cho thấy câu chuyện phức tạp hơn. Một thí nghiệm của Noam Lapidot-Lefler và Azy Barak công bố năm 2012 trên Computers in Human Behavior so sánh ba yếu tố: ẩn danh, không nhìn thấy nhau, và không có giao tiếp bằng mắt. Kết quả gợi ý việc thiếu giao tiếp bằng mắt có liên hệ mạnh nhất với hành vi độc hại, mạnh hơn cả ẩn danh.
Trên thực tế, ai từng đọc bình luận trên các trang mạng xã hội dùng tên thật đều thấy rất nhiều người sẵn sàng viết những câu nặng nề dưới tên và ảnh đại diện thật của mình. Ẩn danh làm tăng thêm, nhưng không phải điều kiện bắt buộc.
Ẩn danh cũng có giá trị riêng: nó bảo vệ người tố giác sai phạm, nạn nhân bạo lực muốn chia sẻ, người cần hỏi về sức khoẻ mà không muốn bị nhận ra. Vì vậy các tranh luận về chính sách tên thật trên mạng thường phải cân nhắc giữa giảm hành vi độc hại và bảo vệ những người cần ẩn danh vì lý do chính đáng.
Ai cũng có thể thành "troll" trong hoàn cảnh nhất định
Một nghiên cứu được chú ý năm 2017 của Justin Cheng và các cộng sự (Đại học Stanford và Cornell) có tên gợi tò mò: "Anyone Can Become a Troll" (Ai cũng có thể thành kẻ quấy rối trên mạng). Nhóm nghiên cứu kết hợp thí nghiệm và phân tích dữ liệu bình luận thật trên một trang tin lớn.
Hai yếu tố nổi bật trong kết quả. Thứ nhất là tâm trạng: người tham gia được cho làm một bài kiểm tra khó và nhận kết quả tệ trước đó thì viết bình luận tiêu cực nhiều hơn. Dữ liệu thật cũng cho thấy tỷ lệ bình luận gây hấn cao hơn vào những khung giờ và ngày trong tuần mà tâm trạng chung thường kém hơn, chẳng hạn đêm muộn. Thứ hai là bối cảnh thảo luận: khi những bình luận đầu tiên trong một chuỗi đã gay gắt, người đến sau cũng dễ viết gay gắt hơn.
Bài học thực tế: hành vi độc hại trên mạng không chỉ đến từ một nhóm nhỏ "người xấu" cố định. Nó lan truyền theo tâm trạng và theo không khí của cuộc thảo luận. Điều này vừa đáng lo (ai cũng có thể trượt vào) vừa đáng mừng (thay đổi bối cảnh có thể thay đổi hành vi).
Phân biệt các kiểu bình luận tiêu cực
Không phải bình luận khó nghe nào cũng là "anh hùng bàn phím". Phân biệt đúng giúp bạn chọn cách phản ứng phù hợp.
| Kiểu | Dấu hiệu | Cách phản ứng hợp lý |
|---|---|---|
| Góp ý thẳng | Khó nghe nhưng nhắm vào nội dung, có lý lẽ | Cân nhắc nội dung, có thể cảm ơn hoặc trao đổi |
| Bực bội nhất thời | Lời lẽ gắt, nhưng có vấn đề thật phía sau | Trả lời bình tĩnh vào vấn đề, hoặc để sau |
| Troll cố ý | Khiêu khích, lặp lại, muốn bạn nổi nóng | Không đáp, ẩn hoặc chặn |
| Công kích cá nhân | Chê ngoại hình, gia đình, xúc phạm | Ẩn, chặn, báo cáo vi phạm |
| Đe doạ, quấy rối | Doạ đánh, doạ tung thông tin, nhắn liên tục | Lưu bằng chứng, chặn, báo cáo nền tảng và cơ quan chức năng |
Câu "đừng cho troll ăn" (đừng đáp lời kẻ khiêu khích) vẫn là lời khuyên đúng với kiểu thứ ba. Nhưng với đe doạ và quấy rối, im lặng không đủ: cần lưu bằng chứng và báo cáo.
Cách tự giữ giọng khi đang bực trên mạng
Hiểu cơ chế mất kiềm chế giúp bạn dựng lại những "phanh" mà màn hình đã gỡ đi. Một vài thói quen đơn giản:
- Đọc to câu mình định gửi. Nghe giọng của chính mình giúp nhận ra câu đó có quá nặng không, gần giống việc nói trước mặt người kia.
- Hình dung người nhận là người thật, có thể là một học sinh, một người mẹ, một người đang có ngày tệ. Điều này kéo lại sự đồng cảm mà sự vô hình đã lấy đi.
- Chờ mười phút trước khi đăng nếu đang tức giận. Phần lớn bình luận nặng nề được viết trong vài giây và hối hận sau vài giờ.
- Để ý tâm trạng và thời điểm. Đêm muộn, sau một ngày mệt, sau khi đọc một chuỗi bình luận giận dữ là lúc dễ trượt nhất.
- Tự hỏi mình có ký tên thật dưới câu này không, kể cả khi đang dùng tài khoản ẩn danh. Nếu không, đó là tín hiệu nên sửa lại.
- Chuyển sang nói riêng nếu thật sự cần góp ý một người. Tin nhắn riêng ít khán giả hơn nên ít bị kéo theo không khí đám đông.
Những hiểu lầm thường gặp về anh hùng bàn phím
"Họ chỉ là số ít, mặc kệ là xong." Người viết bình luận độc hại thường xuyên có thể là số ít, nhưng như nghiên cứu ở trên cho thấy, không khí họ tạo ra lan sang người khác. Một chuỗi bình luận bị bỏ mặc có thể kéo nhiều người bình thường trượt theo. Với người quản trị nhóm hay trang, kiểm duyệt sớm hiệu quả hơn dọn dẹp muộn.
"Trên mạng thì nói gì cũng được, không ai biết." Nhiều người bất ngờ khi bình luận của mình bị chụp màn hình, gửi đến nơi làm việc, hay bị cơ quan chức năng xử lý khi có dấu hiệu xúc phạm, đe doạ. Dấu vết trên mạng tồn tại lâu và có thể truy ra người viết theo thủ tục pháp lý. Cảm giác vô danh thường lớn hơn mức vô danh thật.
"Chỉ là chữ, không làm ai đau." Với người nhận, đọc hàng chục câu xúc phạm có thể gây tổn thương thật về tinh thần, mất ngủ, lo âu. Chữ trên màn hình có thể nhẹ với người viết vì họ không thấy phản ứng, nhưng không nhẹ với người đọc.
"Người dám nói thẳng trên mạng là người trung thực." Nói thẳng và nói nặng là hai việc khác nhau. Một góp ý thẳng thắn có thể rất lịch sự. Sự gay gắt trên mạng phần nhiều đến từ việc thiếu các tín hiệu kiềm chế, không phải từ sự trung thực.
Nền tảng và người quản trị nhóm có thể làm gì
Vì mất kiềm chế phụ thuộc vào môi trường, thay đổi môi trường có thể thay đổi hành vi. Một số nền tảng lớn đã thử hiển thị lời nhắc khi người dùng định đăng một bình luận có lời lẽ xúc phạm, hỏi họ có muốn xem lại không. Các công bố của chính nền tảng cho biết một phần người dùng chọn sửa hoặc huỷ bình luận sau lời nhắc, dù mức hiệu quả cụ thể khó kiểm chứng độc lập.
Những cách khác bao gồm cho chủ bài viết lọc bình luận chứa từ ngữ nhất định, giới hạn ai được bình luận, làm chậm tốc độ bình luận trong các cuộc thảo luận nóng, và ưu tiên hiển thị bình luận có lập luận. Mỗi cách đều có đánh đổi: lọc quá chặt có thể chặn cả góp ý chính đáng, mở quá rộng thì bình luận độc hại tràn vào.
Với người quản trị nhóm cộng đồng, nội quy rõ ràng được ghim đầu nhóm, nhắc nhở công khai nhưng lịch sự khi có người vi phạm lần đầu, và xử lý nhất quán là những việc có tác động thật. Như nghiên cứu về sự lây lan cho thấy, giữ cho vài bình luận đầu tiên của mỗi cuộc thảo luận có chất lượng giúp định hướng cả chuỗi phía sau.
Câu hỏi thường gặp
Anh hùng bàn phím có phải là người có vấn đề tâm lý không?
Không nhất thiết. Nghiên cứu cho thấy người bình thường cũng có thể viết bình luận độc hại khi tâm trạng xấu và bối cảnh thảo luận gay gắt. Một số ít người quấy rối thường xuyên có thể có đặc điểm tính cách riêng, nhưng không nên gán nhãn bệnh lý cho người lạ trên mạng.
Bắt buộc dùng tên thật có giảm bình luận độc hại không?
Có thể giảm phần nào, nhưng không giải quyết hết, vì nhiều người vẫn công kích dưới tên thật. Ngoài ra, chính sách tên thật có thể gây hại cho người cần ẩn danh vì lý do an toàn. Các nền tảng thường kết hợp nhiều biện pháp như kiểm duyệt, giới hạn bình luận, nhắc nhở trước khi đăng.
Có nên trả lời người bình luận gay gắt với mình không?
Tuỳ trường hợp. Nếu có nội dung đáng bàn, một câu trả lời bình tĩnh đôi khi làm đối phương dịu lại. Nếu chỉ là khiêu khích hoặc xúc phạm, không trả lời và ẩn hoặc chặn thường tốt hơn. Đe doạ thì nên lưu bằng chứng và báo cáo.
Vì sao chính mình ngoài đời rất hiền mà trên mạng lại dễ nổi nóng?
Vì những tín hiệu giúp kiềm chế như nét mặt, giọng nói, phản ứng tức thì của người đối diện không có trên mạng. Đây là phản ứng phổ biến, không có nghĩa bạn là người xấu. Nhận ra nó là bước đầu để dựng lại những cái phanh đó.
Mất kiềm chế trên mạng có mặt tốt nào không?
Có. Nhiều người dám chia sẻ khó khăn, xin giúp đỡ, kể chuyện sức khoẻ hay tìm cộng đồng hỗ trợ trên mạng mà ngoài đời họ ngại nói. Suler gọi đây là mất kiềm chế lành tính, và nó là một trong những giá trị lớn của Internet.