Mỗi khi một trend ảnh AI hay hiệu ứng biến hình lan rộng, kho ứng dụng và quảng cáo mạng xã hội lập tức xuất hiện hàng loạt ứng dụng nhái hứa làm được hiệu ứng y hệt. Một số chỉ chất lượng kém; số khác cài sẵn bẫy đăng ký trả phí tự gia hạn, xin những quyền không liên quan đến chỉnh ảnh, hoặc dựng màn hình đăng nhập giả để lấy tài khoản mạng xã hội.
Bài này tập trung vào việc nhận ra ứng dụng lừa và bẫy thu tiền đi theo trend. Chuyện đưa khuôn mặt mình vào một ứng dụng AI thật thì trao đi những gì là đề tài riêng, được bàn ở mục quyền riêng tư khi bắt trend.
Vì sao trend ảnh AI luôn kéo theo ứng dụng giả
Trend ảnh AI có một đặc điểm khiến kẻ gian thích: người ta thấy kết quả trước, rồi mới đi tìm công cụ. Một người lướt thấy bạn bè đăng ảnh chân dung kiểu hoạt hình, ảnh "già đi bốn mươi tuổi" hay ảnh hoá thành nhân vật phim, liền gõ tìm trên kho ứng dụng hoặc bấm vào quảng cáo đầu tiên hứa "làm ảnh giống trend trong ba giây". Họ không biết hiệu ứng gốc đến từ ứng dụng nào, nên rất khó phân biệt bản thật với bản nhái.
Đặt tên ứng dụng theo trend là cách tối ưu tìm kiếm rẻ tiền: chỉ cần chữ "AI", "filter", "avatar" cùng tên trào lưu, ứng dụng có thể lên đầu kết quả trong vài ngày. Kho ứng dụng chính thức có kiểm duyệt, nhưng kiểm duyệt không bắt được mọi thứ; các hãng bảo mật đã nhiều lần báo cáo những ứng dụng chỉnh ảnh, làm ảnh hoạt hình trên kho chính thức chứa mã đánh cắp thông tin đăng nhập Facebook, có ứng dụng đạt hơn trăm nghìn lượt tải trước khi bị gỡ.
Quảng cáo trên mạng xã hội là kênh thứ hai. Một đoạn video quảng cáo ghép từ chính những ảnh trend đang lan, kèm nút tải ứng dụng, có thể chạy hàng loạt trong vài ngày trước khi bị báo cáo. Người xem nghĩ ứng dụng trong quảng cáo là công cụ tạo ra trend, trong khi ảnh mẫu chỉ là ảnh lấy lại từ người khác.
Trend sống ngắn cũng là lợi thế của kẻ gian: ứng dụng chỉ cần tồn tại vài tuần, thu đủ tiền đăng ký hoặc tài khoản rồi biến mất, trước khi đánh giá xấu kịp tích luỹ. Khi bị gỡ, cùng nhà phát triển lại đưa lên một ứng dụng mới mang tên của trend kế tiếp.
Bốn kiểu bẫy hay gặp trong ứng dụng ăn theo trend
Dùng thử tự gia hạn với giá cao. Ứng dụng cho "dùng thử miễn phí ba ngày" nhưng yêu cầu gắn phương thức thanh toán; hết hạn thử, gói tuần hoặc gói năm tự trừ tiền. Nút đóng màn hình mời mua thường rất nhỏ, mờ, nằm ở góc. Giới bảo mật gọi kiểu này là fleeceware: ứng dụng có thể không chứa mã độc, nhưng thu phí rất cao cho chức năng tầm thường và dựa vào việc người dùng quên huỷ.
Màn hình đăng nhập mạng xã hội giả. Ứng dụng bắt "đăng nhập Facebook để lưu ảnh" hoặc "để chia sẻ", rồi hiện một trang đăng nhập do chính nó dựng. Mật khẩu và mã xác thực bạn gõ vào được gửi về máy chủ của kẻ gian. Đăng nhập thật qua nền tảng thường chuyển sang ứng dụng chính thức của nền tảng hoặc mở trình duyệt có địa chỉ của nền tảng.
Quyền truy cập vượt nhu cầu. Ứng dụng chỉnh ảnh cần quyền ảnh, có thể cần camera. Nó không cần đọc tin nhắn, danh bạ, nhật ký cuộc gọi, quyền trợ năng hay quyền hiển thị trên ứng dụng khác. Quyền trợ năng đặc biệt nguy hiểm vì cho phép đọc nội dung màn hình và thao tác thay bạn.
Tệp cài đặt ngoài kho chính thức. Quảng cáo hoặc bài đăng gửi đường dẫn tải "bản đầy đủ, không quảng cáo" dưới dạng tệp cài đặt trực tiếp. Cài ngoài kho chính thức là bỏ qua lớp kiểm duyệt duy nhất mà người dùng thường có; đây là con đường quen thuộc của mã độc chiếm quyền điện thoại.
Trước khi cài: phép kiểm năm phút trên trang ứng dụng
Trang giới thiệu ứng dụng trên kho chứa gần đủ thông tin để quyết định. Đọc theo bảng sau:
| Mục cần xem | Dấu hiệu yên tâm hơn | Dấu hiệu nên dừng |
|---|---|---|
| Nhà phát triển | Tên tổ chức rõ, có nhiều ứng dụng lâu năm, có trang hỗ trợ và chính sách quyền riêng tư | Tên mơ hồ, chỉ có một hai ứng dụng mới, không có thông tin liên hệ |
| Ngày phát hành, lịch sử cập nhật | Phát hành lâu trước trend, cập nhật đều | Mới đăng vài ngày, đúng lúc trend nổi lên |
| Đánh giá | Nhận xét đa dạng, có phàn nàn cụ thể và nhà phát triển trả lời | Toàn năm sao ngắn giống nhau; đánh giá thấp mới nhất kể chuyện bị trừ tiền |
| Mục mua trong ứng dụng | Các gói công khai, tương xứng với chức năng | Gói tuần đắt bất thường so với một ứng dụng chỉnh ảnh |
| Quyền và mục an toàn dữ liệu | Chỉ ảnh, camera; nói rõ ảnh được xử lý ở đâu, giữ bao lâu | Danh bạ, tin nhắn, vị trí; mục an toàn dữ liệu bỏ trống hoặc mâu thuẫn |
| Ảnh minh hoạ | Ảnh kết quả khớp với nhận xét người dùng | Ảnh mẫu lấy từ trend gốc, người dùng than kết quả khác hẳn |
Mẹo đọc đánh giá: lọc theo đánh giá mới nhất và đánh giá một sao. Những người vừa bị trừ tiền hoặc bị hỏi đăng nhập lạ thường viết ở đó trước khi kho ứng dụng kịp xử lý.
Hiệu ứng có sẵn trong ứng dụng gốc: lối đi ít rủi ro nhất
Phần lớn trend ảnh và video trên các nền tảng video ngắn bắt đầu từ một hiệu ứng có sẵn ngay trong ứng dụng của nền tảng đó, nằm trong thư viện hiệu ứng, bộ lọc hoặc mẫu video. Khi xem một video theo trend, thường có nhãn tên hiệu ứng hoặc mẫu ngay trên video; bấm vào đó là dùng được luôn mà không cần cài thêm gì. Đây là cách ít rủi ro nhất, vì bạn không mở thêm cửa nào cho ứng dụng bên thứ ba.
Với trend ảnh tạo bằng công cụ AI tạo sinh, nhiều công cụ phổ biến có bản web và ứng dụng chính thức của chính nhà phát triển. Trước khi cài một ứng dụng lạ hứa "làm giống trend", hãy tìm hiểu trend gốc dùng công cụ gì từ nguồn đáng tin: bài viết của báo chí công nghệ, người tạo nội dung giải thích cách làm, hoặc chính người bạn đã đăng ảnh. Nếu chính người đăng không nhớ đã dùng ứng dụng nào, đó cũng là lời nhắc để thận trọng.
Cũng nên nhớ: ứng dụng thật vẫn có thể có điều khoản sử dụng ảnh mà bạn không thích, như giữ ảnh để cải tiến mô hình. Đó là câu hỏi về quyền riêng tư cần đọc điều khoản, không phải câu hỏi lừa đảo. Nhận ra ứng dụng giả chỉ là bước lọc đầu tiên, không phải giấy bảo đảm cho mọi ứng dụng thật.
Lỡ cài ứng dụng đáng ngờ: gỡ đúng cách và chặn trừ tiền
Gỡ ứng dụng thôi chưa đủ, vì gói đăng ký và quyền đã cấp có thể vẫn còn. Làm theo thứ tự:
- Huỷ gói đăng ký trước khi gỡ. Vào mục đăng ký trong tài khoản kho ứng dụng của điện thoại (không phải trong ứng dụng) và huỷ gói. Xoá ứng dụng không tự huỷ gói đăng ký.
- Thu hồi quyền đặc biệt. Kiểm tra mục trợ năng, ứng dụng quản trị thiết bị, quyền hiển thị trên ứng dụng khác; tắt mọi thứ liên quan ứng dụng đó. Một số mã độc chặn việc gỡ cài đặt khi còn giữ quyền quản trị.
- Gỡ ứng dụng rồi khởi động lại máy; chạy công cụ quét bảo vệ có sẵn của hệ điều hành.
- Nếu đã nhập mật khẩu mạng xã hội vào ứng dụng: đổi mật khẩu từ ứng dụng chính thức, đăng xuất khỏi mọi thiết bị lạ, bật xác thực hai lớp, gỡ quyền của ứng dụng trong mục ứng dụng và trang web của tài khoản.
- Nếu đã bị trừ tiền: yêu cầu hoàn tiền qua kênh hỗ trợ của kho ứng dụng, mô tả rõ ứng dụng gây nhầm lẫn; theo dõi sao kê thẻ và liên hệ ngân hàng nếu có giao dịch lạ.
- Đánh giá và báo cáo ứng dụng trên kho để cảnh báo người sau.
Chính sách hoàn tiền của kho ứng dụng khác nhau tuỳ nền tảng và thời điểm, nên không có gì bảo đảm. Nhưng yêu cầu gửi sớm, mô tả cụ thể việc ứng dụng mạo nhận là công cụ của trend, thường có cơ hội tốt hơn yêu cầu gửi sau nhiều tháng.
Thói quen giữ an toàn khi chạy theo trend chỉnh ảnh
Vài nguyên tắc đơn giản, dùng được cho mọi trend sau này:
- Thấy hiệu ứng trên video, ưu tiên bấm vào nhãn hiệu ứng ngay trong ứng dụng đó thay vì đi tìm ứng dụng ngoài.
- Không cài ứng dụng qua đường dẫn trong bình luận, tin nhắn hoặc quảng cáo; tự tìm trên kho chính thức.
- Không gắn thẻ thanh toán chỉ để "dùng thử"; nếu đã gắn, đặt lời nhắc huỷ trước ngày hết hạn thử.
- Đặt mật khẩu cho mọi giao dịch mua trên kho ứng dụng, đặc biệt trên máy của trẻ em và người lớn tuổi.
- Không đăng nhập mạng xã hội vào ứng dụng chỉnh ảnh; lưu ảnh về máy rồi tự đăng từ ứng dụng chính thức.
- Định kỳ xem danh sách gói đăng ký đang chạy trong tài khoản kho ứng dụng.
- Ảnh của người khác, nhất là trẻ em, không đưa vào ứng dụng AI khi chưa có sự đồng ý của họ hoặc cha mẹ.
Trend sẽ qua, nhưng gói đăng ký tự gia hạn và tài khoản bị chiếm thì ở lại. Hai phút kiểm tra trước khi cài rẻ hơn rất nhiều so với việc đòi lại tiền sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng trên kho chính thức thì có chắc an toàn không?
An toàn hơn nhiều so với tệp cài ngoài, nhưng không tuyệt đối. Kho chính thức có kiểm duyệt nhưng vẫn lọt ứng dụng xấu, nhất là ứng dụng đổi hành vi sau khi đã được duyệt. Vẫn nên đọc thông tin nhà phát triển, quyền và đánh giá mới nhất trước khi cài.
Vì sao ứng dụng chỉnh ảnh lại xin quyền trợ năng?
Không có lý do chính đáng cho một ứng dụng chỉnh ảnh thông thường. Quyền trợ năng được thiết kế để hỗ trợ người khuyết tật, cho phép đọc màn hình và thao tác thay người dùng. Mã độc lợi dụng quyền này để đọc mã xác thực, chặn thông báo và điều khiển ứng dụng ngân hàng.
Đã gỡ ứng dụng rồi mà vẫn bị trừ tiền là sao?
Gói đăng ký gắn với tài khoản kho ứng dụng, không gắn với việc ứng dụng còn trên máy. Bạn cần vào mục quản lý đăng ký của tài khoản Google hoặc Apple để huỷ. Sau khi huỷ, gói thường vẫn chạy tới hết kỳ đã trả rồi mới dừng.
Ứng dụng nước ngoài không có tiếng Việt có nguy hiểm hơn không?
Ngôn ngữ không phải thước đo an toàn. Nhiều ứng dụng uy tín không có tiếng Việt, và nhiều ứng dụng lừa có tiếng Việt rất trơn tru. Thứ cần xem vẫn là nhà phát triển, quyền truy cập, chính sách dữ liệu và đánh giá của người dùng thật.
Có nên dùng trang web tạo ảnh AI thay vì cài ứng dụng không?
Trang web không xin được quyền sâu trên điện thoại như ứng dụng, nên bớt được một nhóm rủi ro. Nhưng trang giả vẫn có thể đòi đăng nhập tài khoản mạng xã hội hoặc nhập thẻ. Chỉ dùng trang bạn tự gõ địa chỉ hoặc tìm từ nguồn đáng tin, không bấm từ quảng cáo lạ.