Trend trên mạng Việt Nam đi theo ba hướng: trend từ nước ngoài vào và được Việt hoá bằng nhạc, bối cảnh, câu thoại Việt; trend sinh ra ở Việt Nam rồi đi ra thế giới; và trend chỉ sống trong nước vì cái hay nằm ở tiếng Việt hoặc văn hoá Việt. Hướng thứ nhất chiếm phần lớn, hướng thứ hai hiếm nhưng đáng nhớ, hướng thứ ba là phần đặc sắc nhất của văn hoá mạng Việt Nam.
Hiểu một trend đến từ đâu giúp trả lời những câu hỏi thực tế: trend này nghĩa gốc là gì, có bị hiểu sai khi sang Việt Nam không, có phù hợp với bối cảnh giao thông, pháp luật, văn hoá ở đây không. Bài này đi qua cơ chế Việt hoá, trường hợp một trend Việt ra thế giới, vì sao có trend chỉ sống được trong nước, vai trò cộng đồng fan làm cầu nối, và những rủi ro khi trend mất ngữ cảnh lúc vượt biên.
Ba hướng đi của một trend
Hướng nhập khẩu là phổ biến nhất. Một trend nổi ở Mỹ, Hàn Quốc, Trung Quốc hay Philippines được người dùng Việt Nam nhìn thấy qua hệ thống gợi ý hoặc qua cộng đồng fan, rồi làm lại. Trend nhảy và biến hình nhập khẩu gần như nguyên vẹn; trend câu nói và lồng tiếng thường được làm lại bằng tiếng Việt.
Hướng xuất khẩu hiếm hơn nhưng đã có những ca được ghi lại rõ. Thường đó là trend dựa vào cơ thể hoặc âm nhạc, những thứ người nước ngoài dùng được mà không cần hiểu tiếng Việt. Khi một trend Việt ra thế giới, nó thường được báo chí trong nước nhắc lại như một niềm tự hào, nên dễ tìm tư liệu.
Hướng nội địa gồm những trend chỉ có nghĩa với người Việt: chơi chữ, ca dao biến tấu, giọng vùng miền, mâm cơm, phong tục Tết, cảnh chợ, cảnh xe máy. Người nước ngoài có thể xem nhưng khó hiểu vì sao buồn cười hay xúc động. Ba hướng này không tách rời; một trend nhập khẩu được Việt hoá đủ sâu có thể thành trend nội địa, và một trend nội địa đôi khi bất ngờ đi ra nước ngoài nhờ âm thanh.
Trend nhập khẩu được Việt hoá thế nào
Đổi âm thanh. Người dùng thay nhạc gốc bằng một bài Việt có nhịp tương tự, hoặc dùng bản phối lại của nhạc gốc với lời Việt. Khuôn động tác hay cách dựng giữ nguyên, nhưng cảm giác đã khác.
Đổi bối cảnh. Phòng ngủ kiểu Mỹ thành gác xép, căn hộ chung cư hay nhà ống; xe hơi thành xe máy; siêu thị thành chợ. Bối cảnh Việt làm trend gần gũi hơn và thường thêm một lớp hài vì sự tương phản.
Đổi câu thoại và nhân vật. Trend nhập vai kiểu "khi mẹ phát hiện" được viết lại theo cách nói của bố mẹ Việt, thầy cô Việt, hàng xóm Việt. Đây là phần sáng tạo nhất của quá trình Việt hoá và cũng là phần dễ thành trend nội địa riêng.
Độ trễ. Trend từ các thị trường lớn thường đến Việt Nam sau vài ngày đến vài tuần. Trend từ các nền tảng ở Trung Quốc, nơi phiên bản trong nước của ứng dụng video ngắn hoạt động riêng, thường được người dùng tải về, thêm phụ đề và đăng lại, nên có thể đến muộn hơn và kèm lời giải thích không chính xác.
Lọc theo văn hoá. Không phải trend nào cũng được đón nhận. Những trend dựa vào hành vi xa lạ với văn hoá Việt hoặc chạm vào điều kiêng kỵ thường dừng ở một nhóm nhỏ hoặc bị phản ứng.
Ghen Cô Vy: một trend Việt ra thế giới
Ca được nhắc nhiều nhất về trend Việt đi ra thế giới là "Ghen Cô Vy" đầu năm 2020. Bài hát được các nhạc sĩ, ca sĩ Việt viết lại lời từ một ca khúc nhạc pop có sẵn, phối hợp với cơ quan y tế để nhắc người dân rửa tay và giữ vệ sinh phòng dịch. Một vũ công Việt sau đó dựng một điệu nhảy mô phỏng các bước rửa tay theo nhạc, đăng lên mạng kèm lời kêu gọi mọi người làm theo.
Điệu nhảy rửa tay nhanh chóng được người dùng ở nhiều nước làm lại, và được nhiều kênh truyền thông quốc tế cũng như các tổ chức quốc tế về trẻ em nhắc đến như một cách truyền thông y tế sáng tạo. Ca này hội tụ đủ các yếu tố của một trend vượt biên: khuôn dựa vào cơ thể (các động tác rửa tay) nên không cần hiểu lời, mục đích rõ ràng và tích cực, và đúng thời điểm cả thế giới cùng quan tâm một vấn đề.
Bài học từ Ghen Cô Vy là trend xuất khẩu thành công thường không cố gắng "giới thiệu văn hoá Việt" một cách trực tiếp. Nó giải quyết một nhu cầu chung bằng một hình thức dễ bắt chước, và phần Việt Nam nằm ở nguồn gốc. Nhiều nỗ lực chủ động tạo trend để quảng bá hình ảnh lại không lan được vì khuôn quá phức tạp hoặc quá lộ ý đồ.
Vì sao có những trend chỉ sống được ở Việt Nam
Lý do đầu tiên là ngôn ngữ. Tiếng Việt có sáu thanh điệu trong giọng chuẩn miền Bắc, nhiều từ đồng âm và truyền thống nói lái, chơi vần trong ca dao, câu đố. Một câu nói hài có thể dựa hoàn toàn vào việc đổi thanh hoặc đảo âm, và không cách nào dịch sang tiếng khác mà giữ được cái hài. Trend loại này lan rất nhanh trong nước nhưng dừng lại ở biên giới ngôn ngữ.
Lý do thứ hai là trải nghiệm chung. Những tình huống như được hỏi "bao giờ lấy vợ" dịp Tết, bị so sánh với "con nhà người ta", xếp hàng chờ đèn đỏ dưới nắng, mâm cơm có món mẹ nấu, là chất liệu cho vô số trend nhập vai. Người Việt ở mọi vùng nhận ra ngay, trong khi người nước ngoài thiếu bối cảnh để hiểu.
Lý do thứ ba là âm nhạc và nghệ thuật dân gian. Những bản phối lại từ dân ca, cải lương, nhạc vàng hay các bài hát thiếu nhi quen thuộc thường thành trend vì gợi hoài niệm cho người lớn và lạ tai với người trẻ. Những trend nội địa này là phần quý của văn hoá mạng Việt Nam, vì chúng cho thấy người dùng không chỉ tiếp nhận trend toàn cầu mà còn tự tạo ra khuôn mới từ chất liệu của mình.
Cộng đồng fan và các ngành giải trí lớn làm cầu nối
Một con đường quan trọng đưa trend nước ngoài vào Việt Nam là cộng đồng người hâm mộ âm nhạc và phim ảnh, đặc biệt là nhạc pop Hàn Quốc. Từ đầu năm 2020, thử thách nhảy theo bài Any Song của nghệ sĩ Hàn Quốc Zico thường được nhắc như ca mở đầu cho cách quảng bá bài hát mới bằng thử thách nhảy trên video ngắn; sau đó nhiều bài hát phát hành kèm sẵn một đoạn vũ đạo dễ làm theo.
Người hâm mộ Việt Nam thường làm lại các thử thách này rất nhanh, nhiều khi chỉ vài giờ sau khi thần tượng đăng. Các nhóm nhảy cover, câu lạc bộ trong trường học và các trang fan đóng vai trò dịch, giải thích và lan truyền. Nhờ họ, một trend có thể đến Việt Nam gần như cùng lúc với nơi khởi phát.
Phim truyền hình, phim điện ảnh và các chương trình giải trí từ nhiều nước cũng tạo ra trend câu thoại, trang phục, món ăn. Cộng đồng fan vì vậy vừa là người tiếp nhận vừa là người Việt hoá đầu tiên. Họ cũng thường là người giải thích ngữ cảnh gốc chính xác nhất, nên khi muốn hiểu một trend nhập khẩu, đọc bình luận trong các nhóm fan có khi hữu ích hơn đọc bài tổng hợp.
Khi trend vượt biên mất ngữ cảnh
Nghĩa gốc bị mất. Một cử chỉ, một câu hát hay một biểu tượng có thể mang nghĩa riêng ở nơi khởi phát, có khi là nghĩa chế giễu hoặc xúc phạm một nhóm người. Người làm lại ở nơi khác không biết, nên vô tình lặp lại một thông điệp mà họ không định nói.
An toàn ở nơi này, nguy hiểm ở nơi khác. Một trend quay trên đường vắng ở vùng ngoại ô nước ngoài có thể trở nên nguy hiểm khi làm lại giữa dòng xe máy đông đúc. Bối cảnh giao thông, thời tiết, kiến trúc nhà ở khác nhau làm thay đổi mức rủi ro.
Luật và chuẩn mực khác nhau. Việc quay người lạ nơi công cộng, quay trong cơ sở y tế, trường học hay dùng hình ảnh người khác chịu những quy định khác nhau ở từng nước. Một trend phổ biến ở nước ngoài không có nghĩa là làm lại ở Việt Nam sẽ phù hợp với quy định hiện hành.
Lời giải thích sai đi kèm. Khi trend được chép từ nền tảng nước ngoài kèm phụ đề tự dịch, lời giải thích có thể sai hoàn toàn. Một trend vui có thể được giới thiệu như chuyện có thật, hoặc một tình huống dàn dựng được kể như tin tức.
Cách tìm gốc của một trend nước ngoài
Khi gặp một trend lạ có vẻ đến từ nước ngoài, vài bước sau giúp bạn biết nó bắt đầu ở đâu và nghĩa gốc là gì.
- Bấm vào âm thanh và xem tên bài, tên nghệ sĩ, ngôn ngữ của lời. Âm thanh thường là manh mối rõ nhất về nơi khởi phát.
- Tìm video sớm nhất trên trang âm thanh hoặc hashtag, chú ý ngôn ngữ của chú thích và bình luận ở các video đầu.
- Tra tên trend bằng tiếng Anh hoặc ngôn ngữ của nơi khởi phát trên công cụ tìm kiếm, ưu tiên các bài giải thích từ báo chí và trang tra cứu văn hoá mạng uy tín.
- Đọc lời bài hát hoặc câu thoại gốc qua bản dịch đáng tin, không chỉ dựa vào phụ đề trong video đăng lại.
- Tự hỏi bối cảnh có chuyển được không: trend này ở Việt Nam có an toàn, có phù hợp văn hoá, có chạm đến quyền riêng tư của ai không.
Mất mười phút cho các bước này là đủ để tránh phần lớn tình huống làm lại một trend mang nghĩa xấu mà không biết, hoặc chia sẻ một lời giải thích sai cho người thân.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều trend Việt Nam bắt nguồn từ Trung Quốc?
Phiên bản trong nước của ứng dụng video ngắn ở Trung Quốc có lượng người dùng và người sáng tạo rất lớn, nên sản sinh nhiều khuôn mới. Người dùng Việt Nam thường tải các video đó về, thêm phụ đề và đăng lại, hoặc làm lại với nhạc Việt. Sự gần gũi về một số yếu tố văn hoá cũng giúp các trend này dễ được đón nhận.
Trend Việt muốn ra thế giới cần những gì?
Từ các ca đã có, trend Việt ra thế giới thường dựa vào cơ thể hoặc âm nhạc nên không cần hiểu tiếng Việt, có khuôn đơn giản dễ bắt chước, và gặp đúng thời điểm nhiều nơi cùng quan tâm một chủ đề. Không có công thức chắc chắn, và nhiều nỗ lực chủ động đẩy trend ra ngoài không thành công.
Làm lại trend nước ngoài có vi phạm bản quyền không?
Bản thân khuôn ý tưởng thường không được bảo hộ, nhưng nhạc, hình ảnh hay vũ đạo cụ thể có thể có chủ sở hữu quyền. Dùng âm thanh trong thư viện của nền tảng thường ổn trong nền tảng đó. Mang video ra ngoài hoặc dùng cho mục đích thương mại thì cần xem lại quyền sử dụng theo quy định hiện hành.
Vì sao có trend nước ngoài vào Việt Nam lại bị phản ứng?
Thường là vì trend chạm vào chuẩn mực văn hoá khác, ví dụ cách ăn mặc, cách cư xử với người lớn tuổi, hoặc dựa vào hành vi nguy hiểm trong bối cảnh giao thông ở Việt Nam. Cũng có khi nghĩa gốc của trend mang tính chế giễu mà người làm lại không biết, đến khi có người giải thích mới gây tranh cãi.
Trend chỉ có ở Việt Nam có giá trị gì?
Chúng phản ánh cách người Việt dùng ngôn ngữ, ký ức chung và chất liệu văn hoá để sáng tạo, không chỉ tiếp nhận trend toàn cầu. Nhiều trend nội địa làm sống lại bài hát cũ, câu ca dao hay món ăn truyền thống trong mắt người trẻ. Đó là một phần đáng ghi nhận của văn hoá đại chúng đương đại.