Không còn cách nhìn bằng mắt nào đủ tin cậy để khẳng định một bức ảnh là do AI tạo: các lỗi quen thuộc như bàn tay sáu ngón hay chữ méo đã giảm mạnh ở những thế hệ mô hình gần đây. Cách đáng tin hơn là hỏi về nguồn và bối cảnh: ai đăng đầu tiên, có ảnh nào khác chụp cùng cảnh từ góc khác không, có nhãn nội dung AI hoặc thông tin xuất xứ đi kèm không. Dấu hiệu hình ảnh vẫn hữu ích, nhưng chỉ để tăng nghi ngờ, không để kết luận.
Ảnh AI xuất hiện trong nhiều trend: ảnh "người nổi tiếng chụp chung với…", ảnh phong cảnh đẹp đến khó tin, ảnh "phát hiện kỳ lạ", ảnh tái hiện chuyện xưa như thật. Bài này đi qua các dấu hiệu còn dùng được, vì sao chúng đang mất giá trị, và thứ tự kiểm chứng hợp lý cho người lướt mạng. Khái niệm deepfake nói chung và ảnh AI về thiên tai, sự kiện thời sự được bàn ở nơi khác; ở đây tập trung vào ảnh lan truyền theo trào lưu.
Vì sao các mẹo "soi lỗi" hết hạn nhanh
Trong giai đoạn đầu của các mô hình tạo ảnh phổ biến, người dùng mạng truyền tai nhau những mẹo dễ nhớ: đếm ngón tay, nhìn chữ trên biển hiệu, soi răng, soi bông tai hai bên có giống nhau không. Các mẹo này đúng ở thời điểm đó vì mô hình học hình ảnh theo thống kê, giỏi ở các vùng lớn như khuôn mặt, ánh sáng, nhưng kém ở chi tiết có cấu trúc chặt như số ngón tay hay hình dạng chữ cái.
Vấn đề là các nhà phát triển cũng biết những điểm yếu ấy và tập trung sửa chúng. Mỗi thế hệ mô hình mới cải thiện đúng những chỗ người dùng hay soi. Một mẹo được chia sẻ rộng rãi cũng là một danh sách lỗi cần sửa. Ngoài ra, người tạo ảnh có thể chọn trong hàng chục kết quả để lấy tấm ít lỗi nhất, hoặc sửa tay vùng bị lỗi trước khi đăng.
Hệ quả nguy hiểm hơn là lòng tin ngược: người xem đã kiểm ngón tay, thấy đủ năm ngón, rồi tin chắc ảnh là thật. Một mẹo hết hạn không chỉ vô dụng mà còn tạo cảm giác an toàn sai. Vì vậy cần đặt dấu hiệu hình ảnh vào đúng chỗ: tín hiệu bổ sung, đứng sau các câu hỏi về nguồn gốc.
Vì sao ảnh AI lan nhanh trong trend
Một ảnh AI có thể được tạo trong vài giây, hàng chục biến thể mỗi phút, và người tạo chọn tấm gây phản ứng mạnh nhất để đăng. Ảnh chụp thật bị giới hạn bởi thực tế: phải có mặt đúng nơi, đúng lúc, ánh sáng phải thuận. Ảnh tạo ra không chịu giới hạn đó, nên nó dễ đạt đến mức "đẹp đến khó tin" hoặc "lạ đến khó tin", đúng hai loại cảm xúc khiến người xem bấm chia sẻ.
Trend còn làm ảnh AI mất ngữ cảnh nhanh hơn. Một người tạo ảnh đăng trong nhóm sáng tác AI kèm ghi chú đầy đủ; một người khác thấy đẹp, lưu lại và đăng sang trang cá nhân không kèm ghi chú; một trang gom ảnh lấy tiếp và thêm câu chuyện. Sau ba lần như vậy, tấm ảnh đã chuyển từ "tác phẩm AI" sang "ảnh chụp có thật" mà không ai cố ý lừa ở từng bước.
Có cả những trang tạo ảnh AI có chủ đích để câu tương tác: ảnh em bé, cụ già, người lính, con vật trong hoàn cảnh thương tâm kèm câu "không ai chúc mừng sinh nhật", nhằm gom lượt thích rồi đổi nội dung trang. Kiểu bẫy tương tác này được bàn kỹ ở danh mục trend lừa đảo; điểm cần nhớ ở đây là cảm xúc mạnh trước một tấm ảnh là lúc nên chậm lại, không phải lúc nên bấm.
Dấu hiệu hình ảnh vẫn còn đáng để ý
Ánh sáng và bóng đổ không thống nhất. Mỗi vật trong ảnh thật nhận ánh sáng từ cùng một nguồn hoặc cùng một nhóm nguồn, nên bóng đổ đi cùng hướng và có độ sắc tương ứng. Ảnh tạo ra đôi khi có bóng người đổ một hướng còn bóng cây đổ hướng khác, hoặc mặt người sáng đều như trong phòng chụp dù bối cảnh là chiều tối ngoài trời.
Chi tiết nền tan chảy. Mô hình tập trung vào chủ thể chính, nên nền xa thường lộ chỗ vô lý: lan can uốn cong rồi biến mất, cửa sổ không thẳng hàng, người phía sau có khuôn mặt nhoè, xe cộ không có bánh rõ ràng.
Bề mặt quá mịn và đều. Da không có lỗ chân lông, vải không có nếp nhăn tự nhiên, tóc như được vẽ thành từng mảng. Dấu hiệu này yếu dần, và ảnh thật qua bộ lọc làm đẹp cũng có thể trông y hệt.
Đồ vật có cấu trúc kỹ thuật. Xe đạp có xích nối sai, ghế có số chân lạ, kính đeo có gọng nối vào tai không hợp lý, nhạc cụ có số dây hoặc phím vô lý. Đây là nhóm lỗi còn tồn tại lâu hơn nhóm ngón tay vì ít người soi.
Phong cách quá "đẹp". Bố cục hoàn hảo, màu sắc rực, ánh sáng điện ảnh cho một cảnh được nói là chụp vội bằng điện thoại là điểm không khớp. Ảnh đời thường thật thường có nhiễu, lệch khung, vật thừa trong khung hình.
Thứ tự kiểm chứng một ảnh nghi là AI
Thay vì bắt đầu bằng việc phóng to soi lỗi, hãy đi theo thứ tự từ câu hỏi rẻ nhất, đáng tin nhất tới câu hỏi đắt hơn, kém tin cậy hơn.
- Ai đăng đầu tiên và họ nói gì. Nhiều ảnh AI được người tạo đăng kèm ghi chú rõ ràng, sau đó bị người khác lấy đi bỏ ghi chú. Tìm bằng hình ảnh có thể dẫn về bài gốc của người tạo, trang tác phẩm hoặc nhóm chia sẻ ảnh AI.
- Có nhãn nội dung AI không. Một số nền tảng gắn nhãn khi người đăng tự khai hoặc khi hệ thống phát hiện. Nhãn có nghĩa là có thông tin đáng tin; không có nhãn không chứng minh ảnh là thật.
- Có ảnh khác chụp cùng cảnh không. Một sự việc thật trước đông người thường có nhiều người chụp từ nhiều góc, nhiều thời điểm. Một cảnh "kỳ lạ" chỉ tồn tại trong đúng một tấm ảnh là điều cần đặt câu hỏi lớn.
- Bối cảnh có khả thi không. Người nổi tiếng được nói là có mặt ở nơi ấy, thời điểm ấy, có bằng chứng nào khác không. Địa điểm có thật không, có giống ảnh chụp địa điểm đó ở nguồn khác không.
- Cuối cùng mới soi dấu hiệu hình ảnh. Dùng các dấu hiệu ở mục trên để củng cố hay giảm nghi ngờ, kèm ý thức rằng chúng có thể sai cả hai chiều.
Đi theo thứ tự này, phần lớn ảnh AI lan truyền được làm rõ ở bước một hoặc bước ba, trước khi cần đến kính lúp.
Nhãn AI, thông tin xuất xứ và công cụ phát hiện: dùng được đến đâu
Một hướng giải quyết đang được nhiều công ty công nghệ theo đuổi là gắn thông tin xuất xứ vào chính tệp ảnh. Tiêu chuẩn C2PA, do một liên minh các công ty phần mềm, máy ảnh và truyền thông xây dựng, cho phép ghi vào tệp thông tin như ảnh được tạo bằng công cụ nào, đã qua những bước chỉnh sửa gì, có chữ ký số để chống sửa đổi; tên thường thấy với người dùng là Content Credentials. Một số công cụ tạo ảnh và một số nền tảng mạng xã hội đã công bố việc ghi hoặc đọc loại thông tin này.
Giới hạn của cách làm này là thông tin xuất xứ dễ bị mất: chụp màn hình lại tấm ảnh, chuyển qua ứng dụng nhắn tin nén ảnh, hay cắt xén bằng công cụ không hỗ trợ đều có thể xoá nó. Vì vậy, có thông tin xuất xứ là tín hiệu mạnh, còn không có thì gần như không nói lên điều gì.
Các công cụ "phát hiện ảnh AI" trực tuyến thì cần dùng thận trọng hơn. Chúng đưa ra xác suất dựa trên đặc điểm thống kê của ảnh, và độ chính xác giảm khi ảnh bị nén, cắt hoặc được tạo bằng mô hình mà công cụ chưa được huấn luyện. Kết quả "95% là AI" hay "95% là thật" đều không nên là căn cứ duy nhất. Một số nghiên cứu và thử nghiệm độc lập đã cho thấy các công cụ này cho kết quả khác nhau trên cùng một ảnh.
Các kiểu ảnh AI hay gặp trong trend và câu hỏi nên đặt
Ảnh AI trong trend thường rơi vào vài nhóm quen thuộc. Mỗi nhóm có một câu hỏi kiểm chứng nhanh riêng.
| Kiểu ảnh | Vì sao lan nhanh | Câu hỏi kiểm chứng |
|---|---|---|
| Người nổi tiếng trong tình huống đời thường lạ | Tò mò, hài hước, khó tin | Có nguồn ảnh nào khác ở cùng sự kiện không |
| Phong cảnh, công trình đẹp đến khó tin | Muốn đi du lịch, tự hào địa phương | Có ảnh khác của địa điểm đó từ người đã đến không |
| "Phát hiện kỳ lạ": sinh vật, vật thể lạ | Tò mò, sợ hãi | Cơ quan chuyên môn hay nhà khoa học nào xác nhận |
| Tái hiện ảnh xưa, ảnh lịch sử | Hoài niệm, xúc động | Có trong kho lưu trữ, bảo tàng, sách ảnh nào không |
| Ảnh "thành quả" làm đẹp, thời trang, ẩm thực | Ngưỡng mộ, muốn mua | Người đăng có ảnh thật nào khác, sản phẩm có tồn tại không |
Câu hỏi ở cột cuối đều quy về một điều: ảnh thật để lại dấu vết ở thế giới thật, còn ảnh tạo ra thì thường chỉ tồn tại ở một chỗ.
Ứng xử khi gặp ảnh AI
Ảnh AI không phải lúc nào cũng xấu. Nhiều người dùng AI để sáng tạo, minh hoạ, giải trí và ghi rõ điều đó. Vấn đề chỉ nảy sinh khi ảnh được trình bày như ảnh chụp thật, đặc biệt khi gắn với người thật hoặc sự kiện thật.
Ghi rõ khi chia sẻ. Nếu bạn thích một ảnh AI và muốn chia sẻ, thêm một dòng "ảnh tạo bằng AI" giúp người khác không hiểu nhầm, nhất là khi ảnh có thể bị lấy đi tiếp mà không kèm ngữ cảnh.
Thận trọng với ảnh gắn người thật. Ảnh AI đặt một người thật vào tình huống họ chưa từng ở có thể làm tổn hại danh dự của họ. Không chia sẻ những ảnh như vậy, kể cả với ý đùa.
Chấp nhận không biết. Có những ảnh không thể kết luận được là thật hay AI. Trong trường hợp đó, câu trả lời trung thực là "chưa rõ", và cách ứng xử an toàn là không dùng ảnh đó làm căn cứ cho bất cứ điều gì quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh có đủ năm ngón tay và chữ rõ ràng thì có chắc là ảnh thật không?
Không. Các mô hình tạo ảnh mới đã cải thiện nhiều ở bàn tay và chữ viết, và người tạo có thể chọn hoặc sửa tấm ít lỗi nhất trước khi đăng. Dấu hiệu hình ảnh chỉ giúp tăng nghi ngờ, không thể chứng minh ảnh là thật.
Công cụ phát hiện ảnh AI trực tuyến có đáng tin không?
Chỉ nên dùng như một tham khảo. Kết quả phụ thuộc vào việc ảnh có bị nén, cắt hay không và công cụ đã được huấn luyện với loại mô hình nào. Nhiều thử nghiệm cho thấy các công cụ khác nhau có thể cho kết quả trái ngược trên cùng một ảnh.
Nhãn "tạo bằng AI" trên mạng xã hội được gắn như thế nào?
Tuỳ nền tảng, nhãn có thể do người đăng tự khai, do hệ thống đọc được thông tin xuất xứ trong tệp ảnh, hoặc do hệ thống tự phát hiện. Cách làm cụ thể thay đổi theo chính sách từng nền tảng, nên không có nhãn không có nghĩa là ảnh thật.
Ảnh chụp thật nhưng chỉnh sửa bằng công cụ AI có được coi là ảnh AI không?
Đây là vùng xám. Xoá một vật thừa hay làm nét ảnh khác với việc thêm người hoặc thay bối cảnh. Một số nền tảng phân biệt mức độ chỉnh sửa khi gắn nhãn. Với người xem, câu hỏi quan trọng là phần chỉnh sửa có làm thay đổi ý nghĩa sự việc không.
Làm sao giải thích cho người lớn tuổi trong nhà về ảnh AI?
Cho xem vài ví dụ ảnh AI đẹp và ảnh thật cạnh nhau, để họ thấy khó phân biệt bằng mắt. Sau đó gợi ý thói quen đơn giản: ảnh lạ, ảnh gây xúc động mạnh thì hỏi lại con cháu hoặc chờ báo chính thống trước khi tin và chia sẻ.
Có nên dùng ảnh AI làm ảnh minh hoạ khi kể một chuyện có thật?
Có thể, nếu ghi rõ đó là ảnh minh hoạ tạo bằng AI. Không ghi rõ thì người xem dễ hiểu ảnh là bằng chứng của sự việc, và về lâu dài ảnh có thể bị tách khỏi bài và lan đi như một ảnh chụp thật.