Phần lớn clip "hiện tượng lạ" lan truyền thuộc một trong ba nhóm: kỹ xảo hình ảnh do người làm phim tạo ra, ảo giác thị giác hay góc quay đánh lừa mắt, và những thứ có thật nhưng quen thuộc bị nhìn nhầm như đoàn vệ tinh, máy bay không người lái, xác động vật đang phân huỷ. Cách kiểm hiệu quả là hỏi nhóm nào khả dĩ nhất trước, rồi tìm nguồn gốc clip và lời giải thích của người trong nghề, thay vì cố chứng minh hay bác bỏ "điều kỳ lạ" bằng mắt.
Clip về đèn lạ trên trời, sinh vật kỳ dị, vật thể bất thường luôn có sức hút vì chạm vào trí tò mò. Bài này giải thích các dấu hiệu của kỹ xảo, các loại ảo giác thị giác hay gặp, danh sách những thứ có thật hay bị nhìn nhầm, và thứ tự kiểm chứng. Mục tiêu không phải làm mất niềm vui khám phá, mà giúp phân biệt cái lạ thật với cái được làm cho trông lạ.
Vì sao clip hiện tượng lạ lan nhanh và sống lâu
Con người được tiến hoá để chú ý tới điều bất thường; một âm thanh lạ, một hình dạng lạ trong bụi cây từng có thể là mối nguy. Trên mạng xã hội, bản năng này biến thành lượt xem: clip "không thể giải thích" giữ người xem tới giây cuối, được xem lại để soi, được gửi cho bạn bè hỏi "cái gì đây". Đó đúng là những tín hiệu mà hệ thống đề xuất ưu tiên.
Loại clip này cũng sống lâu hơn tin thời sự. Một clip "sinh vật lạ dạt vào bờ biển" có thể quay lại mỗi năm với một địa danh mới, vì chẳng có ngày tháng hay sự kiện nào ràng buộc nó. Người xem lần đầu không có lý do để nghi ngờ, còn người đã xem từ trước thì ít khi để lại bình luận nhắc.
Thêm một lý do: lời giải thích thật thường kém hấp dẫn hơn bí ẩn. "Đây là đoàn vệ tinh vừa được phóng" hay "đây là xác cá mập đang phân huỷ" không gây cảm xúc mạnh như "vật thể bay không xác định" hay "quái vật biển", nên bài đính chính ít được chia sẻ. Hiểu điều này giúp người xem chủ động đi tìm lời giải thích, thay vì chờ nó tự đến.
Dấu hiệu của kỹ xảo hình ảnh
Vật lý không khớp kích thước. Vật lớn rơi, đổ, chuyển động chậm hơn vật nhỏ khi nhìn từ xa, vì quãng đường lớn hơn trong cùng một gia tốc. Một "toà nhà sụp" mà các mảnh vỡ rơi nhanh như đồ chơi, hay một "sinh vật khổng lồ" bước đi nhanh nhẹn như con vật nhỏ, cho thấy tỷ lệ đã bị làm giả, bằng mô hình thu nhỏ hoặc hình dựng trên máy.
Ánh sáng và bóng không thống nhất với cảnh. Vật thể được thêm vào thường có ánh sáng từ hướng khác cảnh nền, không có bóng đổ xuống mặt đất, hoặc không phản chiếu trên mặt nước, kính xe như lẽ ra phải có.
Độ nhoè chuyển động khác nhau. Khi máy rung hoặc lia nhanh, mọi thứ trong khung hình đều nhoè theo cùng một kiểu. Vật thể được thêm vào bằng kỹ xảo đôi khi vẫn sắc nét trong khi cảnh nền nhoè, hoặc nhoè theo hướng khác.
Máy rung quá đẹp. Nhiều clip kỹ xảo thêm độ rung giả để trông như quay bằng điện thoại. Độ rung đều đặn, nhịp nhàng, không có những cú giật mạnh khi người quay giật mình, là điều không tự nhiên.
Clip dừng đúng lúc cần thấy rõ. Một clip hiện tượng lạ thường kết thúc ngay trước khi vật thể có thể được nhìn rõ hơn, hoặc người quay bỗng mất nét. Người làm kỹ xảo dừng ở đó vì càng dài càng dễ lộ.
Những thứ có thật hay bị nhìn nhầm
Rất nhiều "hiện tượng lạ" không phải kỹ xảo, mà là thứ có thật nhưng ít người thấy tận mắt. Bảng dưới gom những trường hợp hay gặp nhất, có tư liệu khoa học rõ ràng.
| Hình ảnh trong clip | Thường thật ra là | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Chuỗi đèn sáng thẳng hàng di chuyển chậm trên trời đêm | Đoàn vệ tinh liên lạc vừa được phóng, chưa tản ra quỹ đạo riêng | Tra lịch phóng vệ tinh và lịch quan sát vệ tinh ở khu vực |
| Đèn nhấp nháy đứng yên rồi lao đi, xếp hình | Máy bay không người lái, màn trình diễn đèn bay | Tìm thông tin sự kiện biểu diễn ở khu vực đó |
| Khối thịt lớn không rõ hình dạng dạt vào bờ | Xác cá voi, cá mập đang phân huỷ (giới khoa học gọi là globster) | Hỏi cơ quan thuỷ sản, nhà sinh vật biển |
| Sinh vật có hình dạng kỳ dị trong nước | Loài có thật nhưng ít gặp, hoặc con vật quen bị biến dạng do góc quay | Tìm bằng hình ảnh, hỏi nhóm chuyên về sinh vật |
| Quầng sáng, cột sáng trên trời | Hiện tượng quang học khí quyển do tinh thể băng hoặc ánh đèn | Đối chiếu với tư liệu khí tượng |
| Vật thể bay nhanh qua khung hình | Côn trùng, chim bay gần ống kính, nhoè thành hình lạ | Xem tốc độ khung hình, tua chậm |
Nguyên tắc chung là cân nhắc lời giải thích bình thường trước. Điều phi thường cần bằng chứng phi thường; một clip mờ vài giây chưa đủ để vượt qua những lời giải thích quen thuộc.
Ảo giác thị giác và góc quay đánh lừa mắt
Một nhóm lớn clip lạ không dùng kỹ xảo nào, mà khai thác giới hạn của mắt và máy quay. Phối cảnh cưỡng bức (forced perspective) đặt một vật gần máy và một vật xa máy sao cho chúng trông như cùng một khoảng cách, tạo ra người khổng lồ hay vật tí hon. Kỹ thuật này đã được dùng trong điện ảnh từ rất lâu và giờ là một dạng trend phổ biến trên video ngắn; phần lớn người làm không có ý lừa, nhưng khi clip bị tách khỏi người làm thì người xem có thể hiểu sai.
Máy quay điện thoại cũng tạo ra hình ảnh lạ theo cách riêng. Cảm biến quét từng hàng (rolling shutter) khiến cánh quạt máy bay, cánh quạt trực thăng quay nhanh trông cong vẹo hoặc như đứng yên. Tốc độ khung hình trùng với tốc độ quay của bánh xe có thể làm bánh xe trông như quay ngược. Ống kính góc rộng làm méo vật ở mép khung. Những hiệu ứng này có giải thích kỹ thuật rõ ràng và được tài liệu nhiếp ảnh mô tả kỹ.
Não người còn tự lấp chỗ trống. Hiện tượng pareidolia, thấy khuôn mặt hay hình người trong đám mây, vết ố, bóng cây, là phản xạ bình thường của hệ thị giác. Nhiều clip "bóng người lạ" trong khung cửa sổ hay giữa rừng thực ra là đúng hiện tượng này, được người quay hoặc người đăng khoanh vùng để định hướng người xem.
Những câu mô tả nên làm bạn chậm lại
Cách một clip được giới thiệu nói nhiều về mục đích của người đăng. Một số cụm từ thường đi kèm clip hiện tượng lạ được dựng để câu xem, và đáng là tín hiệu cần kiểm.
- "Khoa học không giải thích được". Câu này hiếm khi đi kèm tên một nhà khoa học hay tổ chức đã thử giải thích và thất bại; nó chỉ có nghĩa là người đăng chưa hỏi ai.
- "Clip bị gỡ khắp nơi, xem nhanh kẻo mất". Tạo cảm giác khan hiếm và bí mật để người xem không dừng lại kiểm.
- "Người dân hoảng loạn". Một hiện tượng làm cả khu dân cư hoảng loạn sẽ có nhiều clip, nhiều nhân chứng và báo chí địa phương đưa tin. Chỉ có một clip là điểm không khớp.
- Địa danh mơ hồ. "Một vùng biển miền Trung", "ở một tỉnh phía Bắc" không cho phép ai kiểm, và thường được dùng khi clip vốn không quay ở Việt Nam.
Không cụm từ nào chứng minh clip là giả, nhưng chúng cho thấy người đăng ưu tiên cảm xúc hơn thông tin. Đó là lúc nên chuyển sang thứ tự kiểm ở mục tiếp theo.
Thứ tự kiểm một clip hiện tượng lạ
Khi gặp một clip lạ, đi theo thứ tự dưới đây để không bị cuốn vào việc soi từng điểm ảnh ngay từ đầu.
- Tìm người quay và người làm. Rất nhiều clip kỹ xảo đẹp đến từ nghệ sĩ hiệu ứng hình ảnh đăng tác phẩm kèm phần "hậu trường" giải thích cách làm. Tìm bằng hình ảnh hoặc tìm theo mô tả thường dẫn về trang của họ.
- Xác định thời gian và địa điểm được cho là quay. Có sự kiện nào ở đó vào lúc đó không, như lần phóng vệ tinh, màn trình diễn đèn bay, một bộ phim đang quay?
- Tìm nhân chứng khác. Hiện tượng trên trời ở khu đông dân sẽ có nhiều người quay từ nhiều nơi; một vật thể chỉ có đúng một clip là điểm yếu lớn.
- Hỏi người trong nghề. Nhóm quan sát thiên văn, nhà sinh vật học, người làm hiệu ứng hình ảnh thường nhận ra ngay thứ mà người ngoài thấy bí ẩn.
- Cuối cùng mới phân tích hình ảnh, với các dấu hiệu kỹ xảo ở trên, và chấp nhận rằng với clip quá mờ thì câu trả lời có thể là "không đủ dữ liệu để kết luận".
Câu trả lời "chưa giải thích được" khác với "không thể giải thích". Một clip mờ chưa có lời giải thích chỉ có nghĩa là thông tin còn thiếu, không phải là bằng chứng cho một điều phi thường.
Giữ trí tò mò mà không bị dắt mũi
Tận hưởng kỹ xảo như một tác phẩm. Nhiều clip hiệu ứng là sản phẩm sáng tạo đáng nể. Khi biết đó là kỹ xảo, bạn vẫn có thể thích, chia sẻ kèm tên người làm và ghi rõ là hiệu ứng.
Cẩn thận với clip lạ gắn với lời kêu gọi. Clip "hiện tượng lạ" kèm lời mời mua vật phẩm, tham gia nhóm, tin theo một lời tiên đoán là dấu hiệu nội dung được dùng làm mồi. Sự tò mò của người xem đang bị chuyển thành lợi ích của người đăng.
Dạy trẻ hỏi "ai làm ra clip này". Trẻ em rất dễ bị cuốn vào clip quái vật, sinh vật lạ. Thay vì nói "giả đấy", cha mẹ có thể cùng con tìm xem người làm là ai và làm thế nào; nhiều video hậu trường hiệu ứng là bài học thú vị về khoa học và nghệ thuật.
Dành sự kinh ngạc cho điều có thật. Thế giới thật có đủ hiện tượng kỳ thú như cực quang, sinh vật phát quang, đoàn vệ tinh lướt trên trời. Biết rõ đâu là thật làm những khoảnh khắc ấy đáng giá hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chuỗi đèn thẳng hàng bay chậm trên trời đêm có phải vật thể bay không xác định?
Trong nhiều trường hợp được ghi nhận, đó là đoàn vệ tinh liên lạc vừa được phóng lên, bay sát nhau trước khi tản ra quỹ đạo riêng, và phản chiếu ánh mặt trời lúc chạng vạng. Có thể tra lịch phóng và các ứng dụng theo dõi vệ tinh để đối chiếu.
Làm sao biết một clip sinh vật lạ là kỹ xảo hay con vật có thật?
Tìm bằng hình ảnh để xem có tư liệu về loài tương tự không, xem clip có nguồn từ nghệ sĩ hiệu ứng không, và hỏi nhóm chuyên về sinh vật. Con vật có thật thường có nhiều ảnh, clip từ các nguồn độc lập; sinh vật do kỹ xảo thường chỉ có một clip.
Xác sinh vật lạ dạt vào bờ thường là gì?
Nhiều trường hợp được giới khoa học xác định là xác cá voi, cá mập hoặc động vật biển lớn đang phân huỷ. Khi phân huỷ, mô mềm và xương biến dạng khiến hình dạng ban đầu khó nhận ra. Cơ quan thuỷ sản hoặc nhà sinh vật biển có thể xác định bằng mẫu mô.
Clip có phần "hậu trường" thì chắc chắn là kỹ xảo phải không?
Phần hậu trường do chính người làm đăng là bằng chứng mạnh rằng clip là kỹ xảo. Tuy nhiên cũng nên kiểm phần hậu trường đó có đúng của người làm không, vì đôi khi có người lấy clip hậu trường của tác phẩm khác gán vào.
Vì sao cánh quạt máy bay trong clip điện thoại trông cong hoặc đứng yên?
Đó là do cảm biến của nhiều máy quay điện thoại ghi hình bằng cách quét từng hàng từ trên xuống, nên vật quay rất nhanh bị ghi ở các vị trí khác nhau trong cùng một khung. Khi tốc độ quay trùng với tốc độ khung hình, vật có thể trông như đứng yên.
Có nên báo cáo clip kỹ xảo không ghi rõ là hiệu ứng?
Chỉ nên báo cáo khi clip được trình bày như sự việc có thật gây hoang mang, ví dụ gắn với một địa phương cụ thể và kêu gọi người dân sơ tán hay tránh xa. Clip hiệu ứng giải trí không gây hại thì một bình luận ghi nguồn người làm là đủ.